Portretrecht
Een redactie wil een herkenbare betrokkene in beeld brengen. Een merk zet een bekende sporter in een campagne zonder het te vragen. Of je ziet jezelf terug in een uitzending waar je nooit ja tegen zei. Het portretrecht beslist of zo’n beeld mag blijven staan.
Portretrecht is het recht van iemand die herkenbaar is afgebeeld om zich te verzetten tegen openbaarmaking van dat portret, geregeld in de artikelen 19 tot en met 21 van de Auteurswet. Als advocaat portretrecht adviseren we redacties, uitgevers, omroepen en producenten voordat ze publiceren. Net zo vaak staan we bekende namen bij.
Twijfel je over beeld dat op het punt staat te verschijnen? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht.
Zet je beeld van anderen in voor een campagne, werving of een bedrijfsfilm, lees dan verder op portretrecht voor bedrijven.
Wanneer een beeld een portret is
Een portret is elke afbeelding waarop iemand herkenbaar is. De techniek maakt niet uit. Registreren hoeft niet, het portretrecht ontstaat vanzelf. Herkenbaar betekent dat mensen die de persoon kennen, die persoon op het beeld kunnen terugvinden.
Daar is geen gezicht voor nodig. Een kenmerkende houding, een kapsel of een manier van bewegen kan genoeg zijn. Een jonge vrouw werd op een naturistenterrein gefotografeerd en kwam op de achterkant van een landelijk verkrijgbare naturistengids terecht. Haar haar hing deels voor haar gezicht. Volgens de Hoge Raad was het toch een portret, omdat herkenning ook via iets als een typerende lichaamshouding kan lopen (HR 30 oktober 1987, Naturistengids). Een blur helpt dus alleen als houding, kleding en context niets meer prijsgeven.
Zelfs een lookalike kan een portret zijn. In de zaak van Max Verstappen tegen Picnic oordeelde de Hoge Raad in 2022 dat een nagespeelde Verstappen in een reclamefilm een portret kan opleveren, zolang kleding, make-up of context de herkenbaarheid versterken. Dat het filmpje een parodie was, deed voor die vraag niet ter zake. In de afweging die daarna komt, kan het wel meewegen.
Wie bepaalt of een portret gepubliceerd mag worden
De Auteurswet kent twee regimes. Welk regime geldt, hangt af van hoe het beeld tot stand kwam.
Is het portret gemaakt in opdracht van de geportretteerde, of ten behoeve van die persoon, dan mag de maker het alleen met toestemming openbaar maken (artikel 20). Denk aan de persfotoshoot van een artiest of het portret voor een boekomslag. Staan er meer mensen herkenbaar op, dan heb je van ieder van hen toestemming nodig. Meewerken aan de shoot volstaat niet. Die toestemming leg je vast in een quitclaim. Wat daarin hoort, lees je bij portretrecht voor bedrijven.
Al het andere beeld valt onder artikel 21: de straatfoto, de reportage, de opname van publiek bij een concert. Publicatie mag, tenzij de geportretteerde een redelijk belang heeft om zich ertegen te verzetten. Voor redacties is dit het werkregime.
Wie op een portret in opdracht staat, mag het zelf verveelvoudigen. Een fotografisch portret mag de geportretteerde ook laten opnemen in een krant of tijdschrift, mits de naam van de fotograaf erbij staat als die op of bij de foto vermeld was (artikel 19). Tv en websites vallen daar niet onder. Portretten die niet in opdracht zijn gemaakt evenmin. Wil je je eigen portret verder online zetten, dan heb je ook te maken met het auteursrecht van de fotograaf. Zonder diens toestemming mag dat niet.
Hoe de rechter het redelijk belang afweegt
Het is een afweging. Aan de ene kant staat de vrijheid van meningsuiting van wie publiceert, aan de andere kant het recht op privéleven of de commerciële belangen van wie in beeld is. Wat voor beeld het is, waar het verschijnt en in welke context, bepaalt de uitkomst. Een naaktfoto in een landelijk medium weegt zwaarder dan een groepsfoto in een lokale nieuwsbrief.
Gebruik in reclame is een ander verhaal. Wie in een advertentie staat, lijkt achter het product te staan. Daarom heeft de geportretteerde volgens de Hoge Raad in beginsel een redelijk belang om zich daartegen te verzetten, ook als het geen bekende naam is. Hoe dat uitpakt, liet het gerechtshof Amsterdam in 2024 zien. In een andere zaak tegen Picnic ging het om een medewerker die levensgroot op de bestelbusjes stond. Ze had bij een fotoshoot een quitclaim getekend voor promotiedoeleinden. Die dekte dit gebruik niet. Een merk heeft dus toestemming nodig die precies dit gebruik dekt.
Bij nieuws en opinie ligt dat anders. Daar krijgt de vrijheid van meningsuiting meer ruimte. De vraag is dan of de herkenbaarheid iets toevoegt aan het verhaal. Maakt het beeld iemand onnodig kwetsbaar, zonder dat het verhaal daar iets bij wint, dan kantelt de afweging naar de geportretteerde.
Filmen en fotograferen in de openbare ruimte voor nieuws en documentaire
Filmen op straat is niet verboden. Het portretrecht gaat over openbaarmaking, niet over het maken van het beeld. Pas bij publicatie komt de afweging van artikel 21.
Toestemming van iedereen is niet nodig. Een redactie of documentairemaker moet wel per persoon nagaan wat de herkenbaarheid toevoegt. Een voorbijganger op de achtergrond van een straatbeeld is iets anders dan iemand die vol in beeld komt in een reportage over schulden of een strafzaak.
Twijfel je, dan zijn er tussenwegen: blurren, een andere uitsnede, een vervormde stem of de persoon vooraf om een reactie vragen. Leg vast waarom je voor herkenbaar koos. Komt er een sommatie of een kort geding, dan is dat je onderbouwing.
De AVG speelt hier een kleinere rol dan je zou verwachten. Bij verwerking voor uitsluitend journalistieke, artistieke of literaire doeleinden zijn grote delen van de AVG niet van toepassing, waaronder de rechten van de betrokkene zoals het inzagerecht (artikel 43 UAVG). Het portretrecht blijft het toetsingskader.
Meer over een publicatieverbod →
Bekende personen in nieuws en roddelmedia
Wie bekend is, moet meer media-aandacht dulden dan een ander. Vogelvrij ben je daarmee niet. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens noemde in 2012 in de zaak Von Hannover (nr. 2) de punten waar een rechter op let. Het eerste punt is of het beeld bijdraagt aan een debat van algemeen belang. Daarnaast kijkt de rechter naar de bekendheid van de persoon, naar diens eerdere houding tegenover de pers, naar inhoud en bereik van de publicatie en naar de manier waarop de foto tot stand kwam.
Privéleven blijft dus privé. Een weekblad dat Prinses Máxima en haar dochters op een openbaar strand fotografeerde, handelde volgens de rechter onrechtmatig. Dat het strand openbaar was, deed daar niets aan af (lees de uitspraak).
Juicekanalen en roddelaccounts spelen volgens dezelfde regels als een krant. Een vlogger met honderdduizenden volgers moest een video over de weduwe van een bekende volkszanger verwijderen en een rectificatie plaatsen. Zo verliep die zaak.
Bekende personen kunnen een vergoeding vragen voor hun portret
Wie bekendheid heeft opgebouwd die commercieel iets waard is, kan zich verzetten tegen ongevraagd commercieel gebruik van het portret. Dat geldt voor reclame en net zo goed voor merchandise, van een shirt tot een kaartspel. De rechtspraak noemt dat verzilverbare populariteit. Het kan gelden voor artiesten, sporters, presentatoren en influencers met een publiek dat merken willen bereiken.
De vergoeding sluit aan bij wat de bekende persoon had kunnen vragen als het merk vooraf toestemming had gevraagd. Dat bedrag moet je onderbouwen. Denk aan eerdere endorsementcontracten, je marktwaarde en de omvang en duur van de campagne.
Beter nog is het vooraf regelen. In een endorsement- of sponsorovereenkomst leg je vast welk beeld het merk gebruikt en wie dat goedkeurt. Spreek af voor welke media, in welk gebied en hoe lang. Exclusiviteit tegenover concurrenten hoort erbij, net als een regel over bewerken en AI. Zeg ook wat er na afloop gebeurt met uitingen die nog online staan.
Voor management en sportclubs telt daarnaast wie het portret eigenlijk exploiteert. Het portretrecht zelf kun je niet overdragen. Een manager of club krijgt hooguit toestemming om het te gebruiken of te verhandelen. Staat dat niet scherp in de managementovereenkomst of het spelerscontract, dan begint de discussie op het moment dat een merk belt. Leg het vooraf vast. Lees ook waarom profvoetballers hun zaak om een vergoeding verloren.
Wat een schending van het portretrecht oplevert
Een verbod en verwijdering zijn de kern van een zaak over portretrecht. Schadevergoeding komt er alleen bij als je de schade aannemelijk maakt. Een bekende persoon mist een vergoeding. Voor iemand die het portret niet commercieel exploiteert, ligt dat lastiger.
Leg eerst vast wat er online staat, met datum en vindplaats. De route loopt daarna van een sommatiebrief met een onthoudingsverklaring naar een kort geding. Dat is de snelle weg naar een verbod. De rechter doet meestal binnen twee weken na de zitting uitspraak, soms al op de zitting zelf. Een vergoeding vorder je in kort geding hooguit als voorschot. Het volledige bedrag hoort in een bodemprocedure. Is het beeld nog niet verschenen, dan kan een publicatieverbod de weg zijn.
Krijg je als redactie of uitgever zelf een sommatie, onderteken de bijgevoegde onthoudingsverklaring dan niet ongelezen. Er staan regelmatig verplichtingen in die verder gaan dan de zaak zelf, zoals een boetebeding. Negeren werkt evenmin.
Het portret van een kind of van een overleden persoon
De Auteurswet noemt geen leeftijd. Toestemming voor publicatie van het portret van een minderjarige komt van de ouders of de voogd. Hebben beide ouders gezag, dan beslissen ze daar samen over. Voor de AVG geldt daarnaast een grens van zestien jaar: daaronder geeft de wettelijk vertegenwoordiger toestemming. Vanaf twaalf jaar kan het kind een gegeven toestemming zelf intrekken (artikel 5 UAVG). Werk je met minderjarigen in een productie, campagne of documentaire, leg de toestemming dan schriftelijk vast en spreek af wat er gebeurt als het kind later bezwaar maakt.
Na een overlijden gaan de bevoegdheden naar de nabestaanden: ouders, echtgenoot of geregistreerd partner en kinderen (artikel 25a Auteurswet). Bij een portret in opdracht hebben zij tien jaar lang het laatste woord over publicatie. Bij ander beeld geldt geen termijn. Daar telt alleen of een nabestaande een redelijk belang heeft om zich te verzetten. Bij een biografie of documentaire over een bekende overledene is dat de vraag.
Een deepfake of AI-portret valt ook onder het portretrecht
Voor het portretrecht maakt het niet uit of een beeld met een camera is gemaakt of door een computer is gegenereerd. Herkenbaarheid beslist. Een deepfake of AI-portret van iemand die daar geen toestemming voor gaf, kan dus een schending zijn. Daarnaast kan het een inbreuk op de privacy of een onrechtmatige publicatie zijn. Denk aan een nepvideo waarin een bekende presentator een beleggingsproduct aanprijst. Een gekloonde stem is geen portret. Die pak je aan via de AVG of de onrechtmatige daad. Meer over de juridische kant van AI lees je op AI-recht en over het gebruik in producties op deepfakes in film.
Een deepfake of gekloonde stem van jezelf laten verwijderen →
Advocaat portretrecht
We werken voor beide kanten. Voor redacties, uitgevers, omroepen en producenten toetsen we beeld voordat het verschijnt en voeren we het verweer als er een claim komt. Bekende namen en hun management staan we bij als hun portret ongevraagd in een campagne opduikt. Wie zichzelf terugziet in beeld waar nooit om is gevraagd, helpen we het beeld offline te krijgen. Levert een schikking beide kanten meer op dan een procedure, dan zeggen we dat ook.
Staat er beeld klaar, of ben je zelf in beeld gekomen? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht.
Alle rechtsgebieden
