Onrechtmatige publicatie

Over jou of je bedrijf is een artikel, uitzending of post verschenen die niet klopt. Of een journalist vraagt om een reactie op beschuldigingen die nog moeten verschijnen. Wat je in de eerste dagen doet, bepaalt wat je later nog kunt eisen bij een onrechtmatige publicatie: verwijdering, een rectificatie, een verbod of schadevergoeding. De eerste vraag is dus of een rechter de publicatie onrechtmatig zal vinden. Daarna kies je de route die het meeste oplevert en het verhaal het minst oprakelt.

Werk je zelf voor een redactie, omroep of productiehuis? Dan staan we je ook bij, vóór publicatie en als er een sommatie komt.

Neem contact op of bel 020 675 88 21, of de publicatie nu nog moet verschijnen of al online staat.

Snel schakelen hoort bij dit werk: een dagvaarding in kort geding ligt vaak binnen enkele dagen klaar. Naast de juridische kant stemmen we af met je communicatieadviseur, schrijven we mee aan een persbericht en houden we rekening met wat een publicatie persoonlijk met je doet. Soms is ons advies om niets te doen, omdat een procedure het verhaal opnieuw aandacht geeft. Ook dat zeggen we.

Wat is een onrechtmatige publicatie?

Onrechtmatig is een publicatie die iemands eer, goede naam of privéleven meer schaadt dan de vrijheid van meningsuiting rechtvaardigt. Dat kan een krantenartikel zijn, een uitzending, een podcast of een post op Instagram. Juridisch gaat het om een onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). De rechter kan de publicist dan bevelen de publicatie te verwijderen of te rectificeren, en schadevergoeding toekennen.

Vooraf toestemming vragen hoeft niemand. Artikel 7 van de Grondwet verbiedt censuur, “behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet”. Wie publiceert, staat dus achteraf in voor wat er is gezegd.

Waar de grens ligt tussen wat mag en wat niet mag, beslist de rechter per geval. Die weegt de vrijheid van meningsuiting (artikel 10 EVRM) af tegen je recht op een privéleven, waar ook je naam en reputatie onder vallen (artikel 8 EVRM). Beide rechten wegen even zwaar, dus de uitkomst hangt af van de omstandigheden.

Over die grens gaat een publicatie meestal als een beschuldiging onjuist of onvoldoende onderbouwd is, of als de inkleding onnodig grievend is. Ook schade die niet in verhouding staat tot wat het publiek ermee wint, kan de doorslag geven.

Belangrijke juridische gezichtspunten bij een onrechtmatige publicatie

Hoe die afweging uitvalt, toetst de rechter aan gezichtspunten die de Hoge Raad in 1983 formuleerde in het arrest Gemeenteraadslid. Latere rechtspraak voegde het wederhoor eraan toe. Voor wie over zich leest, is dit ook de lijst van wat je bij de rechter kunt aanvoeren:

• De ernst van de beschuldiging en de gevolgen voor de betrokkene.
  Een verdenking van fraude of misbruik raakt iemands loopbaan of onderneming harder dan kritiek op een product. Hoe zwaarder de aantijging, hoe hoger de eisen aan wie publiceert.
• Het maatschappelijk belang van de misstand.
  Stelt de publicatie iets aan de kaak waar het publiek van moet weten, zoals onveilige producten of misbruik van een machtspositie? Dan weegt de vrijheid van meningsuiting zwaarder.
• De steun in het feitenmateriaal.
  Wat wist de publicist op het moment van publicatie? Geruchten, één anonieme bron of een bron die zelf een conflict heeft met de betrokkene geven weinig steun.
• De inkleding: feit, suggestie of mening.
  Een kop die meer belooft dan het artikel waarmaakt, een retorische vraag die een verdenking suggereert of beelden die een ander verhaal vertellen dan de tekst, telt allemaal mee.
• Een minder schadelijke weg.
  Had de publicist hetzelfde doel kunnen bereiken zonder naam en toenaam, of eerst via een melding bij een toezichthouder?
• De kans dat het toch naar buiten was gekomen.
  Was de informatie al openbaar of zou ze dat binnenkort worden, dan weegt de schade van deze ene publicatie minder zwaar.
• Hoor en wederhoor.
  Kreeg de betrokkene vóór publicatie de beschuldigingen te horen, en genoeg tijd om te reageren? Bij ernstige verdenkingen is dat voor de rechter een van de zwaarstwegende punten.

Geen van deze punten beslist de zaak alleen. Sterk sta je bij een zware beschuldiging met weinig steun in de feiten, gepubliceerd zonder serieus wederhoor.

Feitelijke bewering of waardeoordeel: wat je moet kunnen aantonen

Het onderscheid tussen een feit en een mening bepaalt bijna elke zaak. Een feitelijke bewering kan waar of onwaar zijn, zoals “het bedrijf heeft subsidie verduisterd”. Een waardeoordeel is een mening, zoals “het slechtste restaurant van de stad”. Voor een mening is de ruimte veel groter.

Je hoeft als betrokkene niet te bewijzen dat een beschuldiging onwaar is. Waar het om draait, is of de publicist op het moment van publiceren voldoende steun in het feitenmateriaal had. Hoe zwaarder de beschuldiging, hoe meer steun daarvoor nodig is. Ook een waardeoordeel heeft een feitelijke basis nodig: “oplichter” zonder enig feit dat dat oordeel draagt, gaat te ver. En een mening die als vaststaand feit wordt gebracht, beoordeelt de rechter als feit.

Leg daarom vanaf het begin vast wat je hebt:

• de publicatie zelf, met datum, URL en schermafbeeldingen, ook van reacties en gedeelde versies;
• het verzoek om wederhoor en wat je daarop hebt geantwoord, met de termijn die je kreeg;
• stukken die de beweerde feiten weerleggen, zoals contracten, correspondentie of een rapport;
• de gevolgen, zoals opgezegde opdrachten, berichten van klanten of omzetcijfers.

Dat dossier gebruik je bij de sommatie, bij de rechter en bij een klacht. Het bepaalt ook wat je aan schadevergoeding kunt onderbouwen.

Wat is een onrechtmatige perspublicatie?

Kranten, omroepen, tijdschriften, nieuwssites en podcasts van journalisten hebben een bijzondere rol: ze moeten misstanden aan de kaak kunnen stellen. De rechter geeft de pers daarom ruimte. Daar staat tegenover dat van een redactie meer zorgvuldigheid wordt verwacht dan van iemand die iets op social media zet.

Wat zorgvuldig is, beschrijft de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek. Wie door een publicatie wordt gediskwalificeerd, krijgt wederhoor, ook als die persoon maar zijdelings een rol speelt. Een beschuldigde krijgt voldoende gelegenheid om te reageren, bij voorkeur in dezelfde publicatie. Beschuldigingen worden pas gepubliceerd als is onderzocht of ze een deugdelijke grondslag hebben, zeker als ze komen van iemand die met de beschuldigde in conflict is. En een publicatie maakt duidelijk onderscheid tussen feiten, beweringen en meningen.

De Leidraad is geen wet, maar rechters wegen deze normen mee. Heeft een redactie ze overgeslagen, dan spreek je van een onrechtmatige perspublicatie, en dan staat de betrokkene meestal sterker dan tegenover een particulier.

Als je bedrijf in de media wordt beschuldigd

Een onderzoeksredactie of consumentenprogramma dat een bedrijf of organisatie op de korrel neemt, kondigt dat vaak aan met een wederhoorverzoek: een lijst vragen, soms een confrontatie-interview, met een termijn van een paar dagen. Wat je dan doet, bepaalt hoe de uitzending of het artikel eruitziet.

Spreek af wie in de onderneming antwoordt, en antwoord schriftelijk. Alles wat je zegt, kan worden geciteerd, ook een off-the-record opmerking van een medewerker. Laat zien waar de feiten niet kloppen, met stukken uit je eigen administratie, en let daarbij op wat je niet mag delen: bedrijfsgeheimen, en gegevens van klanten of medewerkers waar de AVG op ziet. Vraag om meer tijd als de termijn te kort is voor de zwaarte van de vragen, en leg dat verzoek vast. Hoe dat verder gaat, lees je bij hoor en wederhoor.

Een uitzending vooraf laten tegenhouden lukt zelden. De rechter is terughoudend met een verbod vóór publicatie, en vaker zit de winst in een aangepaste uitzending, een weerwoord dat erin komt of een rectificatie achteraf. Een publicatieverbod blijft mogelijk bij een duidelijk onjuiste beschuldiging.

De schade van een bedrijf is vaak concreet: opdrachten die worden ingetrokken, klanten die opzeggen, een financier of toezichthouder die vragen stelt. Ook een bedrijf kan zich beroepen op zijn goede naam. Hoe je die schade vordert en wat de rechter daarover heeft gezegd, staat bij reputatieschade.

Wat kun je doen bij een onrechtmatige publicatie?

Welke route werkt, hangt af van het moment, het medium en wat je wilt bereiken. Vaak combineer je er twee of drie.

1. Begeleiding bij hoor en wederhoor, vóór publicatie

Is een artikel of uitzending nog in de maak, dan kun je nog invloed hebben op wat er verschijnt. Als mediarecht advocaat helpen we je met een reactie die je reputatie en je juridische positie beschermt. Dat is ook bewijs: blijkt achteraf dat een redactie je reactie negeerde of je te weinig tijd gaf, dan weegt dat bij de rechter zwaar mee.

2. Een verzoek of sommatie aan de publicist

Begin bij de bron: de journalist, de redactie, de websitebeheerder of de persoon achter het account. Bij een duidelijke feitelijke fout is een direct en zakelijk verzoek soms genoeg. Reageert de ander niet, dan volgt een sommatiebrief van een advocaat. Daarin staat waarom de publicatie onrechtmatig is, welk recht wordt geschonden en wat je eist, met een termijn. Voor het offline halen is dat vaak een paar uur.

Kies vooraf wat je eist. Met verwijdering verdwijnt het verhaal stil; een rectificatie zet de feiten recht, maar brengt het verhaal ook opnieuw onder de aandacht. Schadevergoeding kun je in de sommatie al claimen of bewaren voor later. De sommatie sluit af met wat er gebeurt als de ander niet meewerkt: meestal een kort geding.

3. Een publicatie melden bij het platform waar die staat

Staat de publicatie op social media, een forum, een reviewsite of een videoplatform, dan kun je haar melden bij het platform zelf. Sinds de Digital Services Act moet elke hostingdienst een meldprocedure hebben (artikel 16). Een melding die goed onderbouwd is, met de exacte URL en de reden waarom de inhoud onrechtmatig is, geldt als kennis van de inhoud. Haalt het platform de inhoud daarna niet prompt weg, dan kan het zelf aansprakelijk worden (artikel 6).

Het platform maakt de afweging, niet een rechter, en ingewikkelde gevallen worden geregeld afgewezen. Bij een anoniem account is de melding soms de enige snelle route: je hoeft niet te weten wie de maker is. Gaat het om een deepfake of een gekloonde stem, lees dan hoe je een deepfake laat verwijderen. Voor onjuiste informatie van een AI-chatbot of een AI-overzicht van Google loopt de melding via de aanbieder zelf.

4. Verwijdering uit de zoekresultaten van Google

Soms blijft de publicatie online staan, maar wil je niet dat iedereen er bij een zoekopdracht op je naam op stuit. Op grond van het recht op vergetelheid (artikel 17 AVG) kun je Google vragen zoekresultaten bij je naam te verwijderen. Google weegt dan of de informatie onjuist, verouderd of niet meer relevant is, en of er een publiek belang is, bijvoorbeeld omdat je een publieke functie hebt.

Sinds 2014 heeft Google ongeveer de helft van de beoordeelde URL’s verwijderd. De publicatie zelf blijft bestaan, alleen de vindbaarheid via je naam verdwijnt. Bing en andere zoekmachines hebben een vergelijkbare procedure.

5. Naar de rechter voor verwijdering, rectificatie of een verbod

Helpen een sommatie en een melding niet, dan vraag je de rechter om in te grijpen. Meestal in kort geding: een spoedprocedure waarin de zitting doorgaans binnen twee tot zes weken plaatsvindt en de uitspraak meestal binnen twee weken daarna volgt. Bij een uitzending die op het punt staat te verschijnen kan het sneller, soms op dezelfde dag. Wacht je te lang, dan kan de rechter oordelen dat er geen spoed meer is.

In kort geding kun je vorderen dat de publicatie wordt verwijderd en verwijderd blijft, een verbod op verdere publicatie, een rectificatie en een voorschot op schadevergoeding, met een dwangsom als stok achter de deur. Een rectificatie kan de rechter opleggen bij een onjuiste of door onvolledigheid misleidende publicatie van feiten (artikel 6:167 BW), ook als de publicist de onjuistheid niet kende. In dat laatste geval kan de rechter de kosten wel bij jou leggen. Een rectificatie is geen schuldbekentenis van de publicist: ze zet de feiten recht.

Het vonnis in kort geding is voorlopig, maar partijen leggen zich er vaak bij neer. Een bodemprocedure duurt langer, vaak een tot twee jaar, en is de weg als het om een hoge schadevergoeding gaat of de feiten uitgebreid moeten worden onderzocht. Een procedure kost tijd en geld, en kan het verhaal opnieuw in het nieuws brengen. Of dat risico opweegt tegen wat je wint, bespreken we voordat er een dagvaarding uitgaat.

Meer over een kort geding bij een publicatie →

6. Aangifte bij smaad of laster

Is de publicatie smaad of laster, dan kun je aangifte doen bij de politie. Het Openbaar Ministerie beslist of het vervolgt, en daar heb je als slachtoffer weinig invloed op. Laster vraagt bovendien dat de dader wist dat de beschuldiging onwaar was (artikel 262 Wetboek van Strafrecht), en dat maakt een veroordeling lastig.

Daarom kiezen de meeste mensen voor de civiele route, waarin ze zelf de regie houden. De twee sluiten elkaar niet uit: aangifte en een civiele procedure kunnen naast elkaar lopen.

7. Klacht bij de Raad voor de Journalistiek

Gaat het om journalistiek werk, dan kun je een klacht indienen bij de Raad voor de Journalistiek. De Raad toetst aan de Leidraad, niet aan de wet. Leg je bezwaar eerst binnen drie maanden voor aan de hoofdredacteur van het medium. Die heeft een maand om te reageren, en daarna kun je tot zes maanden na de publicatie bij de Raad terecht.

De conclusie van de Raad is niet bindend. Verklaart de Raad een klacht gegrond, dan vraagt de Raad het medium de conclusie te publiceren, en veel media doen dat. Een gegronde klacht kan ook een rol spelen als het later toch tot een procedure komt.

Als je zelf publiceert of erop wordt aangesproken

Redacties, uitgevers, omroepen, documentairemakers en podcasters lopen tegen dezelfde afweging aan, van de andere kant. Wie een zware beschuldiging wil publiceren, doet er goed aan het stuk vooraf te laten toetsen: is er genoeg steun in het feitenmateriaal, is het wederhoor goed vastgelegd, en klopt de inkleding met wat je kunt onderbouwen? Een aanpassing vóór publicatie kost minder dan een kort geding erna.

Komt er toch een sommatie, haal een publicatie dan niet uit reflex offline. Een sommatie is nog geen oordeel van een rechter. Leg eerst vast wat je had op het moment van publiceren: bronnen, versies en het wederhoor. Beoordeel daarna of aanpassen, een weerwoord of een rectificatie een verstandige stap is, of dat je het laat aankomen op de rechter.

Een publicatie juridisch laten toetsen →

Een boek over echte personen uitgeven →

Meer over ons werk voor uitgevers →

Aangesproken op wat je publiceerde: vrijheid van meningsuiting →

Advocaat onrechtmatige publicatie in Amsterdam

Liaise Advocaten staat beide kanten bij: mensen en bedrijven over wie is gepubliceerd, en de redacties, omroepen en makers die publiceren. Dat werk valt onder het persrecht en het mediarecht. Omdat we beide kanten kennen, weten we hoe een redactie op een sommatie reageert en waar een rechter op let. Een greep uit ons werk:

• Procedure voor een onderneming die door een commerciële omroep werd beschuldigd van onrechtmatig en strafrechtelijk laakbaar handelen.
• Controleren van een publicatie op rechtmatigheid voor het medium dat het artikel openbaar wilde maken.
• Begeleiding van een onderneming bij het beantwoorden van vragen van een landelijk dagblad in het kader van hoor en wederhoor.
• Beoordelen van een publicatie op eventuele onrechtmatigheid voor de betrokkene.
• Procedure tegen een juicekanaal vanwege een onrechtmatige publicatie.
• Procedure tegen een omroep vanwege het herkenbaar in beeld brengen van een betrokkene in de uitzending.
• Bijstand in een procedure die was aangespannen vanwege een vermeend onrechtmatige TikTok video.
• Bijstand van een producent van een documentaire in een procedure die was aangespannen door het hoofdpersonage.

Speelt er een publicatie, of komt er een aan? Bel 020 675 88 21 of neem contact op. Binnen één werkdag hoor je van ons.

Alle rechtsgebieden