Een boek over echte personen uitgeven of tegenhouden

Bij een manuscript met echte personen erin beslist de uitgever vóór de drukgang wat herkenbaar blijft en of iemand vooraf mag meelezen. Een boek over echte personen mag in Nederland in beginsel verschijnen zonder dat zij het vooraf mogen lezen; een rechter verbiedt een boek vóór verschijnen alleen in zeer uitzonderlijke gevallen, als de inhoud voldoende bekend is en publicatie onherstelbare schade zou veroorzaken (Rechtbank Gelderland, 1 juni 2026). Na verschijnen ligt dat anders. Vindt de rechter een passage onrechtmatig tegenover iemand die erin herkenbaar is, dan kan het boek in die vorm uit de winkel moeten. Ook de uitgever kan daarvoor aansprakelijk zijn.

Liaise Advocaten staat beide kanten bij. Uitgevers en auteurs vóór en na verschijnen, en de bedrijven en personen die zich in een boek herkennen.

Een manuscript in voorbereiding of een boek dat over jou of je bedrijf gaat? Bel 020 675 88 21 of neem contact op.

Wanneer een rechter een boek verbiedt voordat het verschijnt

De vrijheid van meningsuiting brengt mee dat een rechter een publicatie in beginsel pas beoordeelt nadat die is verschenen (artikel 7 Grondwet en artikel 10 EVRM). Een verbod vooraf, en ook een bevel om het manuscript te laten inzien, is volgens de voorzieningenrechter in Arnhem in wezen preventieve censuur. Zo’n maatregel kan volgens de rechter alleen in zeer uitzonderlijke omstandigheden: als er genoeg bekend is over de inhoud om de onrechtmatigheid vast te stellen en de schade na verschijnen niet meer te herstellen is met een veroordeling achteraf. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens eist bij een verbod vooraf de zorgvuldigste toetsing. In de zaak Mosley (2011) voegde het hof eraan toe dat zo’n verbod eerder te rechtvaardigen is als er geen haast is met publiceren en de publicatie niets bijdraagt aan een debat van algemeen belang (Mosley tegen het Verenigd Koninkrijk, § 117). Een boek over alleen iemands privéleven staat daardoor zwakker dan een boek over een misstand.

Die lat ligt hoog. In juni 2026 probeerden drie zussen, slachtoffers in een zedenzaak in Apeldoorn, te voorkomen dat hun vierde zus haar levensverhaal publiceerde in het boek Het waren toch mijn ouders. Zij vroegen het manuscript in te zien en de publicatie uit te stellen tot het hoger beroep in de strafzaak voorbij was. De namen in het boek waren gefingeerd en de uitgever had enkele fragmenten gedeeld. De voorzieningenrechter wees alles af, omdat de volledige inhoud niet bekend was en uit die fragmenten geen schending van de privacy van de zussen bleek (ECLI:NL:RBGEL:2026:4331). Daarbij woog mee dat de zaak in strafvonnissen en de media al uitgebreid was beschreven. Het boek verscheen die maand (rechtspraak.nl).

Meer over het publicatieverbod →

Herkenbaarheid van echte personen in een boek, ook onder een andere naam

Een boek wordt niet onrechtmatig doordat een personage herkenbaar op een echt persoon is gebaseerd. Dat staat met zoveel woorden in de Gelderse vonnissen uit 2024 en 2026. In 2024 ging het om een roman, in 2026 om een autobiografisch boek. Een sleutelroman is dus geen risico op zich.

Een andere naam beschermt evenmin vanzelf. In 2019 verbood het hof in Arnhem een autobiografisch boek over huiselijk geweld, hoewel de namen, de plaatsen en de kenmerken van de ex-echtgenoot waren veranderd. De auteur publiceerde onder eigen naam en met haar foto op de omslag en uit de media-aandacht bleek waar het verhaal speelde. Voor de omgeving van de man was dus duidelijk over wie het ging (ECLI:NL:GHARL:2019:9503).

Het hof woog in die zaak drie omstandigheden die bij elk boek met echte personen terugkomen:

• hoeveel van het boek over de herkenbare persoon gaat, in dit geval minstens de helft;
• hoeveel steun de beschuldigingen vinden in feiten die buiten het verhaal van de auteur te controleren zijn;
• of het doel van het boek ook te bereiken was geweest met minder herkenbaarheid, bijvoorbeeld onder pseudoniem en zonder foto.

Viel die afweging in het nadeel van het boek uit, dan moest de vrijheid van meningsuiting wijken voor het privéleven en de goede naam van de man en zijn kinderen.

Gaat een boek over iemand die is overleden, dan spelen de belangen van de nabestaanden. In ons artikel Over de doden niets dan goeds lees je hoe rechters daarmee omgaan bij romans en biografieën.

Wat een uitgever nakijkt voordat een boek met echte personen naar de drukker gaat

Een juridische lezing van een manuscript gaat per persoon die herkenbaar is, niet per hoofdstuk. Bij elke persoon kijken we naar wat de lezer over die persoon te weten komt:

• een beschuldiging van een strafbaar feit, misbruik of fraude, en de feiten die daaronder liggen;
• details die iemand voor de eigen omgeving herkenbaar maken, ook zonder naam, zoals woonplaats, beroep, sport of uiterlijk;
• gegevens over gezondheid, seksualiteit of kinderen, die in de afweging zwaar tellen;
• foto’s op de omslag en in het boek.

Daaruit volgt een lijst met passages die we zouden aanpassen of schrappen, met een andere formulering ernaast.

Bij een foto speelt het portretrecht. Is een portret niet in opdracht van de geportretteerde gemaakt, dan mag het niet worden gepubliceerd als een redelijk belang van die persoon zich daartegen verzet (artikel 21 Auteurswet). Meer daarover op de pagina over portretrecht.

Ook de promotie hoort bij de lezing. In 2024 kreeg een ex-partner inzage in een roman, omdat de schrijfster op social media vertelde dat het boek haar levensverhaal was en hem zelf had laten weten dat er een naar personage op hem was gebaseerd (ECLI:NL:RBGEL:2024:3102). Een flaptekst, interview of post over het boek kan zo het verweer ondergraven dat het om fictie gaat.

Gaat een non-fictieboek over een zware beschuldiging, vraag de betrokkene dan vooraf om een reactie, zoals een redactie dat bij een artikel doet. Dat sterkt de positie van auteur en uitgever als het toch tot een procedure komt.

Een artikel of uitzending juridisch laten toetsen →

Inzage in een manuscript vragen of weigeren

Een algemeen recht om een manuscript vooraf in te zien bestaat niet, ook niet als vaststaat dat een personage op de vrager is gebaseerd. Via de AVG lukt het evenmin. Bij een boek dat een literaire of journalistieke uiting is, gelden de rechten van de betrokkene uit de AVG niet. Daar hoort ook het recht op inzage bij (artikel 43 UAVG).

Inzage kan alleen via een kort geding. Dan moeten er wel concrete aanwijzingen zijn dat het boek onrechtmatig zal zijn. Die waren er in 2024. De schrijfster had zelf over een naar personage gesproken en het was onduidelijk of ook de minderjarige dochter van de partijen herkenbaar in het boek stond. De rechter beval haar het boek twee weken voor publicatie ter inzage te geven, maar wees een verbod om het zonder toestemming te publiceren af (ECLI:NL:RBGEL:2024:3102). In de zaak uit 2026 waren er geen aanwijzingen en bleef inzage uit.

Komt er een verzoek om inzage binnen, dan is het geen alles-of-nietsvraag. Met wat je deelt, bepaal je ook wat de rechter kan beoordelen. In de zaak uit 2026 had de uitgever op verzoek enkele fragmenten over de zussen gedeeld. De rechter kende alleen die fragmenten, zag daarin geen schending van hun privacy en kon over de rest van het boek niets vaststellen (r.o. 4.6 en 4.8). In de zaak uit 2019 lag het hele boek bij het hof (r.o. 2.3). Een selectie van de passages over de vrager laat zien wat er staat, zonder het hele boek vooraf ter beoordeling te geven.

Ben je zelf degene die het boek wil inzien, dan begint het bij wat de auteur of uitgever er al over heeft gezegd. In 2024 gaven de posts van de schrijfster en haar eigen woorden tegenover de ex-partner de doorslag.

Wat de rechter kan bevelen als een boek al in de winkel ligt

Na verschijnen kan de rechter wel ingrijpen. In de zaak over het autobiografische boek uit 2019 legde het hof de auteur en de uitgever een reeks maatregelen op, met een termijn van 48 uur:

• het drukken en verspreiden van het boek staken;
• alle verkooppunten vragen de verkoop te stoppen, met een afschrift van het arrest;
• de handelsvoorraden terughalen en laten vernietigen, met een bevestiging van een deurwaarder of notaris;
• de promotie stoppen, ook op de eigen website en Facebook.

Twee eisen wees het hof af. Al aan kopers geleverde exemplaren hoefden niet terug, omdat dat nagenoeg onmogelijk was. Een rectificatie op de website was niet nodig, omdat het boek uit de handel ging (ECLI:NL:GHARL:2019:9503).

Het verbod gold voor het boek in die vorm. Het hof gaf zelf aan dat de auteur het onder pseudoniem en zonder eigen foto kon uitbrengen. Een aangepaste uitgave kan dan een uitweg zijn, ook als partijen een schikking zoeken.

Meer over een kort geding bij een publicatie →

Aansprakelijkheid van auteur en uitgever voor een onrechtmatige passage

In de zaak uit 2019 waren de auteur en de uitgever samen gedaagd. Het hof oordeelde dat ook de uitgever onrechtmatig handelde en woog mee dat die ervoor had gekozen het boek niet anoniem en met foto uit te brengen. Beide moesten het verbod naleven.

Auteur en uitgever regelen onderling in het uitgeefcontract wie de kosten draagt. In het modelcontract van de uitgevers en de Auteursbond (versie juni 2021) staat de auteur alleen in voor het auteursrecht. Voor een claim over de inhoud, zoals een inbreuk op iemands privacy, zijn auteur en uitgever samen verantwoordelijk (artikel 2 lid 2). Ze beslissen in overleg of en hoe ze verweer voeren en verdelen de kosten en een schadevergoeding naar redelijkheid. Bij opzet of ernstige nalatigheid draagt de partij die schuldig is alles.

Het modelcontract geeft van die nalatigheid twee voorbeelden. De auteur heeft de uitgever niet tijdig verteld over gevoeligheden rond personen in het boek die de auteur had moeten voorzien. Of de uitgever heeft tijdige verzoeken van de auteur om het manuscript te wijzigen niet ingewilligd. Weet een auteur dus dat iemand zich in het boek zal herkennen, dan hoort de uitgever dat vóór de drukgang. Wijkt het contract af van het model, lees dan na wie de kosten draagt en wie over een aanpassing of herdruk beslist.

Meer over de uitgeefovereenkomst →

Als een bedrijf of bekende persoon in een boek wordt beschuldigd

Een onthullingsboek, een biografie of een boek over een bedrijfsschandaal gaat over mensen en organisaties met een publieke rol. Een bekende persoon moet meer dulden dan iemand die nooit de publiciteit heeft gezocht, zeker als het boek over die publieke rol gaat. In de zaak uit 2019 woog juist mee dat de ex-echtgenoot geen bekende Nederlander was (r.o. 2.9). Voor een onderneming telt wat een beschuldiging kost aan omzet, opdrachten en vertrouwen. Bij reputatieschade staat hoe een rechter de positie van een bedrijf weegt.

Hoor je dat er een boek aankomt, vraag de uitgever dan om de passages die over jou of je bedrijf gaan en om de gelegenheid te reageren. Een sommatie vóór verschijnen heeft alleen kans als je concreet kunt maken wat er staat en waarom dat niet klopt. Is het boek uit, dan liggen de routes open die bij elke onrechtmatige publicatie gelden: een verzoek om aanpassing, een rectificatie of een kort geding.

Meer over onrechtmatige publicatie →

Advocaat voor een boek over echte personen

Liaise Advocaten leest manuscripten met echte personen erin voor uitgevers en auteurs. We markeren de passages met risico, stellen een andere formulering voor en zeggen bij wie je nog een reactie moet vragen. Komt er een verzoek om inzage, een sommatie of een kort geding, dan voeren we het verweer. We staan ook bedrijven en bekende personen bij die zich in een boek herkennen, vóór en na verschijnen.

De kosten van een lezing hangen af van de omvang van het manuscript en het aantal passages dat we moeten nalopen. Dat bespreken we voordat we beginnen.

Een boek met echte personen erin? Bel 020 675 88 21 of neem contact op.