AI in de creatieve sector: zes juridische tips voor makers

DALL-E maakt afbeeldingen, Sora maakt video’s, Suno componeert complete liedjes en ChatGPT schrijft je teksten. Voor makers ligt er een gereedschapskist vol mogelijkheden, maar ook een stapel vragen. Mag een AI-bedrijf jouw werk gebruiken om een model te trainen? En is wat je zelf met AI maakt eigenlijk wel van jou?

In dit artikel geef ik zes praktische juridische tips voor makers en voor wie hun werk publiceert. Twee gaan over je eigen werk als trainingsmateriaal, de andere vier over wat je met AI maakt.

Eerst kort het uitgangspunt. Een werk is auteursrechtelijk beschermd als het een eigen oorspronkelijk karakter heeft en het persoonlijk stempel van de maker draagt. Dan mag het in principe alleen met toestemming van de maker worden gekopieerd of openbaar gemaakt. Op die regel kent de Auteurswet uitzonderingen, waarvan er in tijden van AI één voor makers de belangrijkste is.

Wat de Auteurswet zegt over AI-training op je werk

Sinds juni 2021 staat in artikel 15o Auteurswet een uitzondering voor tekst- en datamining. Een partij met rechtmatige toegang tot een werk mag het geautomatiseerd analyseren en daarvoor kopieën maken. AI-bedrijven beroepen zich op die regel als ze modellen trainen op wat online staat.

De uitzondering geldt niet als de maker of rechthebbende het gebruik uitdrukkelijk en op passende wijze heeft voorbehouden. Voor online gepubliceerd werk noemt de wet als voorbeeld een voorbehoud met machinaal leesbare middelen. Daar ligt je hefboom.

Je werk uitsluiten van AI-training met een opt-out

Tip 1. Geef AI-systemen geen rechtmatige toegang, of maak een voorbehoud.

Werk achter een inlog of een betaalmuur is niet rechtmatig toegankelijk voor wie die voorwaarden omzeilt, zodat een crawler die zonder account je ledenomgeving binnendringt zich niet op artikel 15o kan beroepen.

Staat je werk vrij online, dan is het voorbehoud de route. Een regel als “All rights reserved” of “auteursrecht voorbehouden” onderaan je site is daarvoor waarschijnlijk te weinig, want rechters kijken of een machine het voorbehoud kan lezen. In de zaak van fotograaf Robert Kneschke tegen LAION oordeelde het Oberlandesgericht Hamburg op 10 december 2025 dat een voorbehoud in gewone taal in 2021 niet machinaal leesbaar was. Het hof liet uitdrukkelijk open of dat inmiddels anders ligt.

Tegen één groep werkt een opt-out nooit. Onderzoeksorganisaties en erfgoedinstellingen mogen tekst- en datamining doen voor wetenschappelijk onderzoek, ook als je een voorbehoud hebt gemaakt (artikel 15n Auteurswet). Dezelfde Hamburgse zaak liet zien hoe ruim dat kan uitpakken: het hof zag het samenstellen van de LAION-dataset als wetenschappelijk onderzoek, ook al werden er later commerciële modellen mee getraind. Het hof liet beroep bij het Bundesgerichtshof toe.

Waarom een robots.txt alleen werkt als hij de juiste crawlers noemt

Het gangbare middel is een robots.txt, een klein tekstbestand op je server met instructies voor crawlers, de bots die websites afstruinen. Per bot geef je aan welke delen van je site verboden terrein zijn.

In Nederland bleek in de zaak van DPG Media en Mediahuis tegen HowardsHome, een dienst die hun nieuwsartikelen automatisch doorzocht, hoe nauw dat luistert. De uitgevers hadden in hun robots.txt een aantal AI-bots uitgesloten, zoals GPTBot, ChatGPT-User en CCBot. De bot van HowardsHome viel daar niet onder. Daarom oordeelde de rechtbank Amsterdam op 30 oktober 2024 dat het auteursrecht niet op passende wijze was voorbehouden en dat HowardsHome zich op artikel 15o mocht beroepen (ECLI:NL:RBAMS:2024:6563).

Drie dingen volgen daaruit:

• Noem in je robots.txt elke crawler die je wilt weren, en houd die lijst bij. Er komen geregeld nieuwe bots bij.
• Alle bots tegelijk weren kan, maar dan verdwijn je ook uit Google. Voor Google bestaat een aparte aanduiding, Google-Extended, waarmee je training van Googles AI-modellen uitsluit zonder uit de zoekresultaten te verdwijnen.
• Leg je voorbehoud ook op een tweede manier vast, bijvoorbeeld met het TDM Reservation Protocol, een technische standaard waarmee een website in één regel aangeeft dat tekst- en datamining is voorbehouden, en met een bepaling in de gebruiksvoorwaarden van je site.

Een wettelijke plicht om robots.txt te volgen bestaat niet. Negeert iemand je voorbehoud, dan kan die zich alleen niet meer op de uitzondering voor tekst- en datamining beroepen en is het kopiëren van je werk een inbreuk. Daarnaast hebben de ondertekenaars van de Europese gedragscode voor AI-modellen voor algemene doeleinden (juli 2025) toegezegd crawlers te gebruiken die robots.txt volgen en geen betaalmuren te omzeilen.

Bewijs dat een AI-model op jouw werk is getraind

Tip 2. Verzamel bewijs als je vermoedt dat je werk is gebruikt.

Een AI-model is een black box waaraan je niet ziet wat erin is gegaan. Omdat veel aanbieders bovendien terughoudend zijn over hun trainingsdata, is bewijs het lastigste deel van elke procedure.

Daar komt verandering in. Sinds 2 augustus 2025 moeten aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden een openbare samenvatting publiceren van de content waarop ze hebben getraind (artikel 53 lid 1 onder d AI Act). De Europese Commissie heeft daar een verplicht model voor opgesteld. Voor modellen die al vóór die datum op de markt waren, geldt de plicht uiterlijk vanaf 2 augustus 2027. Zo’n samenvatting noemt geen afzonderlijke werken, maar wel onder meer de belangrijkste websites waarvan data is verzameld. Dat is een begin.

Leg intussen vast wat je zelf ziet. Komt jouw stijl, personage, melodie of tekst herkenbaar terug in wat een tool genereert, bewaar dan de prompt, de output, de datum en de naam van de tool. In de zaak van GEMA tegen Suno was dat precies het bewijs: herkenbare melodieën in gegenereerde nummers, terwijl de prompts daar niet om vroegen. Lees meer in de bespreking van de GEMA-uitspraak.

Buiten Europa lopen ook procedures. De New York Times procedeert sinds december 2023 tegen OpenAI en Microsoft over het gebruik van haar artikelen voor het trainen van ChatGPT.

Wanneer een prompt auteursrechtelijk beschermd is

Ik hoor geregeld de vraag of een prompt auteursrechtelijk beschermd kan zijn. Een prompt is de instructie die je aan een AI-model geeft om een bepaalde output te krijgen. Er is geen eenduidig antwoord. Ziet de rechter een prompt als idee, dan is die niet beschermd, want ideeën zijn vrij. Is het idee voldoende concreet uitgewerkt, bevat het genoeg menselijke creatieve keuzes en is het niet te banaal of triviaal, dan kan een prompt wel beschermd zijn.

“Een konijn met een hoge hoed” is te banaal. Maar schrijf je maandenlang lange, creatieve prompts voor een stripboek, dan kunnen die prompts wel beschermd zijn. Een ander mag ze dan niet zonder jouw toestemming openbaar maken of kopiëren, als prompt of anderszins.

Wat je met AI maakt, is niet vanzelf van jou

Na de input van AI-systemen in tip 1 en 2 gaan de volgende tips over de output. Ook hier krijg ik vaak de vraag of de output van een AI-systeem auteursrechtelijk beschermd kan zijn. Het antwoord volgt uit de gewone regels. Output is beschermd als die voldoende creatief en origineel is en die creatieve keuzes door een mens zijn gemaakt.

Voer je in een generatief AI-systeem de prompt “een konijn met een hoge hoed” in, dan komt er bij DALL-E (althans bij mij) deze afbeelding uit:

Die afbeelding is niet auteursrechtelijk beschermd, omdat bij het genereren geen menselijke creatieve keuzes zijn gemaakt, alleen kunstmatige. Het maakt daarbij niet uit dat een mens de prompt heeft gegeven of dat die prompt zelf beschermd is.

Een rechter in Praag oordeelde in oktober 2023 op dezelfde manier over een afbeelding die met DALL-E was gemaakt. De eiser stelde de maker te zijn omdat de afbeelding op de eigen instructies was gebaseerd, maar kon dat onvoldoende onderbouwen. De rechter sloot de deur niet helemaal, want met beter bewijs van creatieve prompts had het oordeel anders kunnen uitvallen.

Hoe je met AI werkt en toch auteursrecht krijgt

Tip 3. Werk samen met de machine en laat AI niet al het werk doen.

Auteursrecht op je werk betekent dat jij bepaalt wie het mag kopiëren of publiceren en dat je daar een vergoeding voor kunt vragen. Maakt iemand je werk zonder toestemming openbaar, dan kun je optreden. Volledig door AI gegenereerde output geeft je die positie niet, hoe creatief je prompt ook was.

Wil je die bescherming wel, voeg dan zelf iets toe. Teken bij het konijn een bloemenveld, geef het een bril of ontwerp een patroon op de hoed. Hoe meer eigen bewerking, hoe groter de kans dat er auteursrecht op het resultaat rust.

Het stripboek Zarya of the Dawn liet zien hoe dat in de praktijk uitpakt. Het Amerikaanse Copyright Office weigerde in februari 2023 bescherming voor de afbeeldingen, die met Midjourney waren gemaakt. De tekst van het boek en de keuze en volgorde van de afbeeldingen bleven wel beschermd, want precies daar zat de menselijke inbreng.

Bron: Bedenker krijgt geen auteursrecht op stripverhaal gemaakt met kunstmatige intelligentie | de Volkskrant

Er bestaan tools die inschatten of een tekst of beeld met AI is gemaakt, zoals Copyleaks. Ze geven een waarschijnlijkheid en geen zekerheid, maar een opdrachtgever kan er wel vragen mee stellen. AI gebruiken voor een opdracht is op zich geen probleem, maar is daar niets over afgesproken of was het niet de bedoeling, dan kan het tot discussie leiden (zie tip 6).

Je eigen inbreng bewijzen als iemand je auteursrecht betwist

Tip 4. Verzamel bewijs van je samenwerking met AI.

Trekt iemand je auteursrecht in twijfel, dan moet je kunnen laten zien dat je zelf creatieve keuzes hebt gemaakt. Leg daarom de stappen van je creatieve proces vast en bewaar schetsen, aantekeningen, tussenversies en de prompts die je gebruikte, zodat je kunt aantonen dat de bewerkingen van jou zijn.

Wat de rechter in München van makers vroeg →

Mag je AI-gegenereerde afbeeldingen zomaar gebruiken

Tip 5. Controleer je output voordat je hem publiceert.

Niet zonder meer. AI-output kan herkenbare delen van bestaand werk bevatten. In de GEMA-zaak kwamen melodieën van bekende nummers terug in gegenereerde muziek. Publiceer je zo’n resultaat, dan loop jij het risico op een claim, niet de tool.

Controleer daarom wat je wilt gebruiken. Zoek op Google naar termen die bij het gegenereerde werk horen of upload een afbeelding in Google Afbeeldingen of TinEye. Dat geeft een indicatie of er werk van een ander in zit, al is het niet waterdicht.

Lees ook de gebruiksvoorwaarden van de tool, want niet elke tool geeft je de rechten op de output en sommige alleen bij een betaald abonnement.

De meldplicht voor deepfakes en AI-tekst onder de AI Act

Sinds 2 augustus 2026 geldt artikel 50 van de AI Act. Publiceer je een deepfake, dan moet je melden dat het beeld of geluid kunstmatig is gegenereerd of gemanipuleerd. Dat geldt ook voor AI-gegenereerde tekst die het publiek informeert over zaken van algemeen belang, tenzij er echte menselijke eindredactie op zit. Voor kennelijk artistiek, creatief, satirisch of fictief werk mag de melding op een manier die de weergave van het werk niet hindert, bijvoorbeeld in de aftiteling.

In de transparantieverplichting uit artikel 50 AI Act lees je hoe ruim de Europese Commissie het begrip deepfake uitlegt en welke uitzonderingen er gelden.

Afspraken over AI in je contract met opdrachtgever of maker

Tip 6. Denk na over het gebruik van AI en leg het vast in je contract.

Wat mij betreft is dit de belangrijkste tip. Een paar vragen om jezelf te stellen:

1. Mag AI gebruikt worden? Bepaal als opdrachtgever of opdrachtnemer of AI mag of zelfs moet worden ingezet. Wil een opdrachtgever dat niet, dan kan dat in het contract. Een contract tussen een filmproducent en een acteur kan bijvoorbeeld bepalen dat de acteur niet door AI-beelden mag worden vervangen. Ook als maker kun je er belang bij hebben dat AI niet verplicht wordt, omdat dat in je fee kan worden doorberekend. Dat vreesden de scenarioschrijvers in de VS, die in hun cao lieten opnemen dat een auteur nooit verplicht kan worden AI te gebruiken.
2. Onder welke voorwaarden? Mag AI gebruikt worden, dan kan de opdrachtgever voorwaarden stellen, bijvoorbeeld dat AI alleen ter inspiratie mag dienen of dat er altijd menselijke creatieve keuzes in het eindresultaat moeten zitten (zie tip 3). Dan blijft auteursrechtelijke bescherming mogelijk. Je kunt ook afspreken dat AI alleen wordt ingezet om slechte opnamekwaliteit te herstellen.
3. Wie is aansprakelijk? Vaak ligt de aansprakelijkheid voor een auteursrechtinbreuk bij de maker. Maar wie draagt het risico als de opdrachtgever AI verplicht stelt? Is de fee door verplicht AI-gebruik lager, dan ligt het voor de hand de aansprakelijkheid te verdelen of bij de opdrachtgever te leggen. Ook de schade als er geen auteursrecht op het resultaat blijkt te rusten, omdat AI al het werk deed, hoort in die verdeling.
4. Wil de maker een opt-out? Een maker kan, om welke reden ook, niet willen dat het eigen werk in AI-systemen belandt. Laat dan in het contract opnemen dat de exploitant bij publicatie een machinaal leesbaar voorbehoud maakt (zie tip 1).
5. Wie meldt het AI-gebruik? Sinds 2 augustus 2026 geldt de meldplicht uit artikel 50 AI Act. Als opdrachtgever wil je weten of je opdrachtnemers AI hebben gebruikt en in welke mate. Spreek een meldplicht voor de maker af.

Concrete modelbepalingen voor deze vragen vind je in Een noodzakelijke update van het auteurscontract in tijden van AI.

Heb je vragen of hulp nodig bij het opstellen of aanpassen van contracten waarin AI een rol speelt? Neem contact op of bel 020 675 88 21.

Dit artikel is geschreven in samenwerking met Harm Boon. Het verscheen in april 2024 en is in oktober 2026 herzien: de uitleg over de opt-out, de rechtspraak en de AI Act is bijgewerkt.