Persoonlijkheidsrechten van de kunstenaar
Je verkoopt een werk. Twee jaar later staat het op een boekomslag, bijgesneden tot de helft, met een tekstblok over het gezicht heen en zonder je naam.
Het werk is niet meer van jou. Je auteursrecht heb je misschien overgedragen. Toch heb je nog iets, en dat zijn je persoonlijkheidsrechten: rechten die aan jou als maker vastzitten en die niet met het doek meeverhuizen.
Vier persoonlijkheidsrechten die bij de maker blijven
Artikel 25 van de Auteurswet geeft de maker vier rechten, en die houd je zelfs nadat je het auteursrecht hebt overgedragen.
Het eerste is het recht je te verzetten tegen openbaarmaking zonder vermelding van je naam, tenzij dat verzet in strijd met de redelijkheid zou zijn.
Het tweede gaat over de aanduiding: openbaarmaking onder een andere naam dan de jouwe, of een wijziging in de titel van het werk of in de vermelding van de maker.
Het derde is ruimer. Je kunt je verzetten tegen elke andere wijziging in het werk, tenzij dat verzet gezien de aard van de wijziging in strijd met de redelijkheid zou zijn.
Het vierde is het zwaarste: verzet tegen elke misvorming, verminking of andere aantasting van het werk die nadeel kan toebrengen aan je eer of naam, of aan je waarde als maker.
Van welke persoonlijkheidsrechten je afstand kunt doen en van welke niet
Hier gaat het in contracten meestal mis. Veel opdrachtovereenkomsten bevatten een zin als “de maker doet afstand van al zijn persoonlijkheidsrechten”. Zo’n beding werkt maar gedeeltelijk.
Van het recht op naamsvermelding kun je afstand doen. Van de rechten die over wijzigingen gaan kun je afstand doen voor zover het gaat om wijzigingen in het werk of in de benaming ervan. Van het recht om op te treden tegen misvorming, verminking of aantasting kun je géén afstand doen. Dat staat niet in de opsomming van de wet, en dus blijft het staan.
Voor jou als maker betekent dat: het brede afstandsbeding is minder definitief dan het lijkt. Voor een opdrachtgever betekent het: reken je niet rijk met zo’n bepaling, want het onderdeel dat er echt toe doet valt er niet onder.
Meer over kunstenaarscontracten met een galerie →
Wanneer een wijziging van een kunstwerk een aantasting is
De drempel ligt niet bij de vraag of jij het lelijk vindt. De Hoge Raad oordeelde in 2019 dat het risico van reputatieschade een zelfstandig vereiste is bij elk beroep op het recht tegen aantasting, ook wanneer het om misvorming of verminking gaat. Is die drempel eenmaal gehaald, dan volgt geen nadere belangenafweging meer: de toets aan de reputatieschade bevat die afweging al.
Bij bouwwerken weegt de reden voor de ingreep zwaar mee, en die reden is vaak een functieverandering. Bij vrij werk ligt dat anders, omdat een schilderij geen functie heeft die verandert.
De rechtbank Den Haag oordeelde in 2017 in de zaak over de verbouwing van Naturalis dat de ingreep een aantasting van het werk van de architect opleverde, en dat de bepaling, als uitwerking van de Berner Conventie, geen ruimte laat voor een aanvullende belangenafweging.
De praktische vertaling: verzamel wat de aantasting doet met hoe jouw werk wordt gezien. Recensies, vakpublicaties, reacties van collega’s, en beeld van voor en na. Zonder dat blijft het bij een mening.
Vernietiging van een kunstwerk is iets anders dan verminking
Een werk dat volledig verdwijnt, valt buiten dit artikel. De Hoge Raad besliste in 2004 dat de totale vernietiging van het voorwerp waarin een werk is belichaamd geen aantasting is in de zin van de wet.
Dat betekent niet dat een eigenaar alles mag. Bij een uniek werk kan van de eigenaar worden verlangd dat er een gegronde reden is en dat het werk wordt gedocumenteerd, of dat de maker daarvoor de gelegenheid krijgt. Gebeurt dat niet, dan verschuift de discussie naar misbruik van bevoegdheid en onrechtmatige daad.
Meer over verwijdering en vernietiging in de praktijk →
Naamsvermelding bij je werk, ook online
Het recht op naamsvermelding is het recht dat het vaakst wordt geschonden en het minst vaak wordt ingeroepen. Een tentoonstellingsbordje zonder naam, een museumwebsite zonder credit, een socialpost met alleen de naam van de instelling.
Maak het concreet in je afspraken. Leg vast hoe je naam wordt vermeld, waar die komt te staan, en dat de vermelding meegaat bij doorgifte aan derden, inclusief persbeeld. Vraag bij digitaal gebruik om je naam in de bestandsgegevens van het beeld.
En andersom: is je werk aangetast en krijg je het niet hersteld, dan is het verwijderen van je naam soms de betere uitkomst. Dat is een onderhandeling, geen automatisme, maar het is een reële optie.
Meer over de bruikleenovereenkomst →
Persoonlijkheidsrechten na het overlijden van de maker
De persoonlijkheidsrechten eindigen niet bij het overlijden. Ze komen toe aan degene die de maker daarvoor bij testament heeft aangewezen, en lopen door tot het auteursrecht vervalt.
Sinds 1 januari 2026 is daar iets aan toegevoegd door de Wet versterking auteurscontractenrecht. Is er niemand aangewezen, dan komen de rechten toe aan de nabestaanden. De wet begrenst die kring tot de ouders, de echtgenoot of geregistreerd partner en de kinderen, en ieder van hen kan zelfstandig optreden.
De aanleiding voor die wijziging is actueel: hologrammen en deepfakes van overleden makers en uitvoerend kunstenaars. Voor een nalatenschap met werk erin is het een reden om dit expliciet te regelen, want zonder aanwijzing kunnen meerdere familieleden los van elkaar handelen.
Meer over kunst erven en nalaten →
Verbod, herstel of schadevergoeding: wat je kunt vorderen bij aantasting van je kunstwerk
Drie dingen, in oplopende moeilijkheid. Een verbod op verdere openbaarmaking van de aangetaste versie is het meest haalbaar. Herstel in de oorspronkelijke toestand kan, maar alleen als dat feitelijk nog mogelijk is en niet onevenredig duur.
Schadevergoeding is het lastigst. In een zaak uit 2021 over een verwijderd kunstwerk wees de rechtbank de schadevergoeding af omdat de schade niet aannemelijk was gemaakt. Onderbouw dus met cijfers waar dat kan: gemiste opdrachten, een lager prijsniveau, een geannuleerde tentoonstelling.
Neem contact op met Jaap Versteeg
Is je werk gewijzigd, bijgesneden, overgeschilderd of zonder je naam gepubliceerd? Of ligt er een contract waarin je afstand doet van je rechten? Neem contact op met Jaap Versteeg. Bel 020 675 88 21 of mail hem voor een eerste gesprek.
