Optieovereenkomst voor de verfilming van een boek

Bij een boekverfilming komt de optie eerst, nog voor er een scenario, een regisseur of een financier is. Met een optieovereenkomst krijgt een producent of streamer voor een afgesproken periode het exclusieve recht om de verfilmingsrechten van een boek te kopen; oefent de producent de optie in die periode niet uit, dan blijven de rechten bij de auteur of de uitgever. Oefent de producent de optie wel uit, dan moet de koop of exclusieve licentie die volgt sinds 1 januari 2026 op papier staan (artikel 2 lid 3 Auteurswet).

Een producent heeft de rechten nodig voordat financiers, een omroep of een streamer instappen. Voor de auteur en de uitgever gaat het om meer dan het bedrag. De duur van de optie telt ook, net als de rechten die meegaan en de inspraak in het script.

Onderhandel je als auteur, uitgever of producent over de filmrechten van een boek? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht via het formulier onderaan deze pagina.

De optie op een boek en de koop van de verfilmingsrechten

Wil een producent een roman, jeugdboek of non-fictietitel verfilmen, dan is toestemming nodig van wie het auteursrecht op het boek heeft. In de Auteurswet telt een verfilming als verveelvoudiging van het boek (artikel 13). Na de première is de schrijver nog niet uit beeld. De film krijgt een eigen auteursrecht, maar het recht op het boek blijft ernaast bestaan (artikel 10 lid 2), zodat een serie of remake opnieuw langs de schrijver moet als het contract die rechten niet al meegaf.

Met een optie reserveert de producent het boek zonder de rechten al te kopen. In de optieperiode kan de producent een scenario laten schrijven, financiering zoeken en een omroep of streamer benaderen, zonder dat een ander het boek intussen verfilmt. Na de uitoefening volgt de koop van de verfilmingsrechten of een exclusieve licentie. Verloopt de periode zonder dat de producent iets doet, dan kan de auteur het boek aan een ander aanbieden.

Voor de auteur is een optie meer dan een intentie. In de wet geldt een optie als een onherroepelijk aanbod: wie zich zo verbindt, moet de overeenkomst sluiten als de ander dat wil (artikel 6:219 lid 3 BW). Oefent de producent de optie uit, dan komt de koop of licentie tot stand op de voorwaarden die in de optie staan. Zijn die voorwaarden nog niet afgesproken, dan begint de onderhandeling pas op het moment dat de producent de rechten nodig heeft.

In 2010 kreeg het Hof Amsterdam een concept voorgelegd dat laat zien hoe dat uitpakt. Het ging om een optie op de roman Joe Speedboot: 24 maanden exclusiviteit voor € 5.000 bij ondertekening. De voorwaarden van de licentie zelf zouden partijen binnen drie maanden in een aparte overeenkomst vastleggen. Lukte dat niet, dan gold de licentie als niet verleend (Hof Amsterdam 12 januari 2010, ECLI:NL:GHAMS:2010:BL0136). Met zo’n optie wist de producent bij het begin van het scenario nog niet onder welke voorwaarden de film er mocht komen.

Bij de regisseur, de scenarist en de andere makers van de film helpt de wet de producent een eind op weg. Tenzij er schriftelijk iets anders is afgesproken, worden zij geacht hun rechten aan de producent over te dragen (artikel 45d Auteurswet). Voor de schrijver werkt dat niet. Het boek bestond al voordat iemand aan de film dacht en is dus geen bijdrage aan het filmwerk. Voor het boek heeft de producent alleen de rechten die in het contract met de auteur of de uitgever staan. In ons artikel lees je wie de makers van een filmwerk zijn.

Wat er in een optieovereenkomst voor een boek hoort te staan

Tijdens de optieperiode heeft de producent het boek exclusief. De auteur en de uitgever geven de verfilmingsrechten in die tijd aan niemand anders. Een optieovereenkomst voor een boek legt daarnaast zeven afspraken vast die bepalen wat er bij de uitoefening gebeurt:

• De optieperiode en de verlenging. De optie loopt een afgesproken aantal maanden, met of zonder een betaalde verlenging. In het concept uit 2010 was dat 24 maanden.
• De optievergoeding. Het contract noemt het bedrag voor de optie zelf en zegt of dat bij de uitoefening van de koopsom afgaat.
• De koopsom of de vergoeding bij uitoefening. Het contract noemt het bedrag of de berekening en het moment van betalen. Een percentage van het productiebudget is pas bekend als de financiering rond is, dus leg dan ook een minimumbedrag vast. De wet eist dat de vergoeding billijk is (artikel 25c Auteurswet).
• De rechten die de producent bij uitoefening krijgt. Het contract noemt de vormen (film, serie, vervolg, remake), het gebied en de duur.
• De inspraak en de naamsvermelding van de auteur. Afspraken over inzage in het scenario, meeschrijven en de vermelding in de aftiteling horen erin.
• Wie tekent. De auteur tekent zelf of de uitgever tekent met een schriftelijke toestemming van de auteur.
• De terugval van de rechten. Het contract regelt wat er met de verfilmingsrechten gebeurt als de film er na de uitoefening niet komt.

Ontbreekt een van deze punten, dan moet het bij de uitoefening nog worden uitonderhandeld. Dat is precies het moment waarop de producent de rechten het hardst nodig heeft en de auteur de meeste ruimte heeft om nee te zeggen.

Welke rechten de koper van de verfilmingsrechten van een boek wil hebben

Een producent of streamer kan meer vragen dan de rechten voor één film. Denk aan een serie, vervolgen en remakes, het gebruik van de titel en de personages, en merchandising. Ook het gebied telt. De rechten kunnen wereldwijd gaan of per land of taalgebied worden verdeeld.

Voor de koper is volledigheid de kern. Een overdracht of exclusieve licentie door de auteur omvat alleen wat uitdrukkelijk in het contract staat of noodzakelijk volgt uit de aard en strekking ervan (artikel 2 lid 3 Auteurswet). Een serie die nergens genoemd is, zit er dus niet vanzelf in. Een financier of streamer kijkt daarnaar als onderdeel van de chain of title.

De auteur kijkt vooral naar de vervolgen. Gaan de rechten op vervolgen mee, dan raakt de afspraak ook boeken die nog geschreven moeten worden. De auteur kan een beding laten vernietigen dat de exploitatie van toekomstige werken voor een onredelijk lange of onvoldoende bepaalde termijn vastlegt (artikel 25f lid 1).

Voor alle rechten samen moet de vergoeding billijk zijn. Blijft die ver achter bij wat de film opbrengt, dan kan de auteur een aanvullende vergoeding vorderen (artikel 25d). Dat is de bestsellerbepaling.

Meer over auteursrecht →

Als de uitgever de filmrechten namens de auteur verkoopt

Verschijnt een boek bij een uitgever, dan beheert die uitgever soms ook de filmrechten. Kijk dus eerst in het uitgeefcontract. In het modelcontract van de Auteursbond en de literaire uitgevers (juni 2021) valt de bewerking voor film en televisie in de licentie van de uitgever, maar alleen als de auteur voor de uitoefening schriftelijk toestemming geeft (artikel 1 lid 6). Volgens de toelichting informeert de uitgever de auteur zo mogelijk vooraf over de afspraken met een producent en mag de auteur die inzien. De toelichting verdeelt wat de uitgever voor zo’n exploitatie door een derde ontvangt: 60 procent voor de auteur en 40 procent voor de uitgever. Daarvan mag niet ten nadele van de auteur worden afgeweken.

Voor de producent zit hier een risico. In de zaak over Joe Speedboot had De Bezige Bij de producent per fax laten weten dat zij “namens” de schrijver een optie op de verfilmingsrechten verleende en dat het een en ander nog in een optieovereenkomst zou worden uitgewerkt. De uitgever en de producent tekenden het concept daarvan, de schrijver niet. Volgens het hof was er geen optie. Partijen wilden de afspraken nog uitwerken en de fax was opgesteld zodat de producent subsidie kon aanvragen bij het toenmalige Nederlands Fonds voor de Film (r.o. 2.6). Bovendien ging het concept uit van een handtekening van de schrijver zelf, die ook rechtstreeks met de producent contact had (r.o. 2.5 en 2.7).

Werk je als producent met een uitgever, vraag dan het uitgeefcontract en de schriftelijke toestemming van de auteur op of laat de auteur meetekenen. Voor de uitgever geldt hetzelfde vanaf de andere kant. De toestemming hoort er te zijn voordat een producent een brief van de uitgever gebruikt om financiering aan te vragen.

Wil een producent het boek verfilmen en blijft de uitgever zonder goede reden stilzitten, dan kan de auteur volgens het modelcontract dat nevenrecht schriftelijk beëindigen, met een opzegtermijn van drie maanden (artikel 1 lid 9). Eerst noemt de auteur de redenen en volgt overleg met de uitgever.

Meer over de uitgeefovereenkomst →

Meer over ons werk voor uitgevers →

Inspraak van de schrijver in het script en de aftiteling

De wet regelt maar een klein deel van wat de auteur over de film te zeggen heeft. De auteur kan zich altijd verzetten tegen een misvorming of andere aantasting van het boek die de eer of naam van de auteur kan schaden (artikel 25 Auteurswet). Van het recht om andere wijzigingen tegen te houden kan de auteur wel afstand doen. Wil een producent het verhaal inkorten, verplaatsen naar een ander land of personages samenvoegen, leg dat dan in het contract vast.

Verdere inspraak spreek je af. Mogelijk zijn inzage in het scenario, een adviserende rol, meeschrijven aan de dialogen of goedkeuring van de eindversie. In de zaak over Joe Speedboot noemde de fax van de uitgever de betrokkenheid van de schrijver bij de dialogen al. Nadat de schrijver het eerste deel van het scenario had gelezen, trok die zich terug (r.o. 2.2). Spreek daarom ook af wat er gebeurt als auteur en producent het oneens blijven over het script.

Schrijft de auteur mee aan het scenario, dan kan de auteur ook maker van de film worden (artikel 45a). Voor die bijdrage gelden dan de regels voor filmmakers, met een billijke vergoeding die schriftelijk wordt afgesproken.

Naamsvermelding leg je vast met de plek en de woorden, zoals “naar het boek van” in de aftiteling. Spreek ook af of de naam op de poster en in de trailer komt. Ook zonder afspraak kan de auteur zich verzetten tegen openbaarmaking zonder naamsvermelding, tenzij dat verzet in strijd is met de redelijkheid.

Wat er met de rechten gebeurt als de film er niet komt

Na een verlopen optie hoeft de auteur niets terug te halen. De producent heeft de rechten nooit gekocht. Na de koop of licentie ligt dat anders, want dan liggen de rechten bij de producent, ook als er nooit een draaidag komt.

Een terugvalbepaling in het contract regelt dat. Begint de productie niet binnen een afgesproken termijn, dan komen de verfilmingsrechten terug bij de auteur of de uitgever, met of zonder terugbetaling van een deel van de koopsom.

Zonder zo’n bepaling geeft de wet de auteur een uitweg. De auteur kan het contract opzeggen als de koper het recht niet binnen een redelijke termijn in voldoende mate exploiteert (artikel 25e Auteurswet). Eerst krijgt de koper schriftelijk een redelijke termijn om dat alsnog te doen. Heeft de koper het auteursrecht inmiddels aan een ander overgedragen, dan kan de auteur de opzegging ook tegenover die ander inroepen. De wet noemt geen termijn. Volgens de toelichting op het modelcontract is een redelijke termijn voor een verfilming een andere dan voor een luisterboek. Een vaste termijn in het contract scheelt die discussie.

Een prentenboek of strip verfilmen en de rechten van de tekenaar

Bij een animatiefilm naar een prentenboek of strip gaat het niet alleen om het verhaal. De personages krijgen hun uiterlijk van de tekenaar en dat uiterlijk wil de producent in de film gebruiken. De Auteurswet noemt geschriften en tekeningen elk als werk (artikel 10 lid 1). Zijn de tekst en de tekeningen van twee verschillende mensen, dan heeft de producent van allebei toestemming nodig.

Submarine maakte de animatiefilm Vos en Haas redden het bos (2024) naar het boek Vos en Haas en de Bosbaas van Sylvia Vanden Heede, met tekeningen van Thé Tjong-Khing. In het interview met oprichter Bruno Felix vertelt hij dat een productie soms begint met een optie op een boek.

Voor de tekenaar gelden dezelfde regels als voor de schrijver. De tekenaar heeft recht op een billijke vergoeding, op naamsvermelding en op verzet tegen een aantasting die eer of naam schaadt, ook als de uitgever de filmrechten voor het hele boek verkoopt. Wil de animatiestudio de figuren opnieuw ontwerpen voor beweging en beeld, spreek dan ook af hoe ver die aanpassing mag gaan.

Advocaat voor de verfilmingsrechten van een boek

Liaise Advocaten werkt al meer dan 35 jaar voor filmproducenten en ook voor schrijvers en de uitgevers die hun werk uitbrengen. We stellen de optie en de koop van verfilmingsrechten op of lezen ze na, voor wie verkoopt en voor wie koopt. Bij een voorstel van een producent zetten we voor de auteur of uitgever op een rij wat er ontbreekt en welke punten nog open liggen voor onderhandeling. Een producent helpen we de rechten op het boek rond te krijgen voordat financiers of een streamer ernaar vragen.

Meer over filmrecht →

Ligt er een optie op tafel of wil je een boek verfilmen? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht via het formulier hieronder.