Wie betaalt als de stunt écht misgaat? Aansprakelijkheid op de filmset

Een stunt die misgaat, een stelling die bezwijkt. Ook als de acteur zzp'er is, kan de producent aansprakelijk zijn. Wat de zorgplicht op de set vraagt en wie wat moet bewijzen.

Een overtuigende actiescène laat de kijker even vergeten dat het gevaar gespeeld is. Maar wat als dat gevaar op de set werkelijkheid wordt? Deze situatie deed zich voor op een filmset in de Verenigde Staten. Tijdens de opnamen van ‘Rust’ in 2021 bleek een ‘koud’ wapen toch een echte kogel te bevatten. Ook bij een Nederlandse filmproductie ging het mis. Tijdens de opnamen van ‘Loft’ in 2010 bezweek een stelling in een filmstudio in Brussel. Daarbij raakten de regisseur en de cameraman gewond.

Pas na zo’n ongeval komt de vraag op tafel wie er verantwoordelijk was voor de veiligheid achter de schermen. Bij werknemers is het antwoord niet moeilijk, want de werkgever heeft een wettelijke zorgplicht. Maar hoe zit dat met acteurs die als zzp’er werken? Onder welke omstandigheden kunnen zij de filmproducent aanspreken als het tijdens de opnamen misgaat?

Werkgeversaansprakelijkheid voor de zzp-acteur

Een acteur kan een zelfstandig ondernemer zijn maar toch voor zijn veiligheid afhankelijk zijn van de filmproducent. Neem een acteur die in een scène een wapen afvuurt of van een balkon springt. Een arbeidsovereenkomst heeft hij niet. Toch kan hij zich bij een ongeval op de werkgeversaansprakelijkheid beroepen, want de wet laat die bescherming uitdrukkelijk ook gelden voor wie zonder arbeidsovereenkomst werkt.

De Hoge Raad heeft in het arrest Davelaar/Allspan verduidelijkt wanneer zelfstandigen onder deze bepaling vallen. Daarvoor gelden twee voorwaarden. De eerste is dat de zelfstandige voor zijn veiligheid (mede) afhankelijk is van zijn opdrachtgever. De rechter kijkt dan naar de verhouding tussen partijen en de aard van het werk. En naar de vraag hoeveel invloed de opdrachtgever heeft op de werkomstandigheden en de risico’s die daarbij horen. De tweede voorwaarde is dat het werk feitelijk hoort bij het beroep of bedrijf van de opdrachtgever. Een opdrachtgever kan kiezen tussen werknemers en zelfstandigen. Die keuze hoort niet ten koste te gaan van hun bescherming tegen arbeidsongevallen.

Dat deze bescherming niet vanzelfsprekend is, blijkt uit een uitspraak over een circusartiest die uit het ‘Rad des Doods’ viel. Hij sprak de organisator van het kerstcircus aan op grond van art. 7:658 lid 4 BW. De kantonrechter wees zijn vordering af. De artiest had onvoldoende onderbouwd dat zijn act behoorde tot de feitelijke bedrijfsuitoefening van de aangesproken organisator, die zich bezighield met promotie en kaartverkoop. Ook had hij onvoldoende gesteld over de invloed van de organisator op de werkomstandigheden en veiligheidsrisico’s. Voor een filmproductie benadrukt dit het belang van de daadwerkelijke rol van de aangesproken partij: welke werkzaamheden behoren tot haar bedrijf en welke invloed heeft zij op de veiligheid?

Toegepast op een filmproductie bestaan goede argumenten om een zelfstandige acteur onder deze bescherming te brengen. Acteerwerk vormt een wezenlijk onderdeel van het maken van een film. Daarnaast kan de producent invloed hebben op de inrichting van de set, de gebruikte rekwisieten en de invulling van risicovolle scènes. Voor zover de acteur voor zijn veiligheid van deze keuzes afhankelijk is, kan aan beide voorwaarden worden voldaan. Uiteraard moet het steeds aan de hand van de concrete omstandigheden worden beoordeeld. Toch staat na deze toets de aansprakelijkheid van de filmproducent nog niet vast. Eerst komt de vraag aan bod of de filmproducent voldoende heeft gedaan om het ongeval te voorkomen.

Wat de zorgplicht van de producent op de set vraagt

Een overtuigende vechtscène vergt een veilige voorbereiding. Valt de producent onder artikel 7:658 lid 4 BW, dan zal hij met maatregelen en aanwijzingen moeten voorkomen dat iemand op de set gewond raakt, voor zover dat redelijkerwijs kan. Dat begint bij de inrichting van de set en de materialen. Het gaat ook over de manier waarop de scène wordt gespeeld. De producent hoeft niet elk ongeluk uit te sluiten. Wel neemt de Hoge Raad niet snel aan dat iemand genoeg heeft gedaan om het te voorkomen.

De Leidraad veilig en gezond werken AV-sector geeft hiervoor concrete aanknopingspunten. Bij scènes met stunts, wapens of andere bijzondere risico’s betrekt de opdrachtgever volgens uitgangspunt 8 relevante deskundigen, zoals een stuntcoördinator of wapenexpert. Ook bespreekt hij tijdens de voorbereiding met de betrokkenen hoe zulke scènes worden ingevuld. Uitgangspunt 16 verlangt aanvullende afspraken en maatregelen bij omstandigheden die extra veiligheidszorg vereisen.

De leidraad is geen wet. Wel geeft hij houvast bij de vraag wat een producent in de filmsector aan veiligheidszorg moet bieden. Ook de uitvoering hoort erbij. Volgens de leidraad moet de opdrachtgever de betrokkenen over het veiligheidsbeleid informeren en toezien op de naleving. Met een veiligheidsplan in de map is de producent er dus nog niet. Ook tijdens de opnamen moet duidelijk zijn wie controleert of er veilig wordt gewerkt.

Opvallend is dat de leidraad zelfstandigen in beginsel zelf verantwoordelijk houdt voor hun veiligheid. Dat verandert zodra de opdrachtgever de omstandigheden op de set (mede) bepaalt. Bij een stunt of een scène met wapens is dat al snel het geval. Dan draagt ook de producent verantwoordelijkheid. Precies die feitelijke invloed weegt ook bij de Hoge Raad mee.

Ook het materiaal zelf kan aanleiding geven tot aansprakelijkheid. Denk aan een verplaatsbare decortrap die door een versleten bevestiging bezwijkt. Voor zo’n gebrekkige zaak kent art. 6:173 BW een eigen aansprakelijkheid, als die zaak een bijzonder gevaar oplevert en dat gevaar zich ook verwezenlijkt. Wordt de trap gebruikt voor de productie, dan kan die aansprakelijkheid via art. 6:181 BW bij de filmproducent liggen. De acteur hoeft daarvoor geen schending van de zorgplicht aan te tonen, maar moet wel het gebrek, de schade en het verband daartussen onderbouwen. Deze grondslag kan ook relevant zijn wanneer hij niet onder de bescherming van art. 7:658 lid 4 BW valt.

Ongeluk op de set: wie moet wat bewijzen?

Een ongeluk op de set leidt niet automatisch tot aansprakelijkheid van de producent. Wel helpt de wet de acteur bij zijn bewijspositie. Valt hij onder art. 7:658 lid 4 BW, dan moet hij vooral laten zien dat hij tijdens het werk op de set schade heeft opgelopen. Hij hoeft niet uit te zoeken hoe het ongeluk precies gebeurde of wat de oorzaak was. Daarna ligt de bal bij de producent. Die moet bewijzen dat hij zijn zorgplicht is nagekomen.

Ook hoeft de acteur niet aan te wijzen welke veiligheidsmaatregel er ontbrak. En heeft de producent de veiligheid uitbesteed aan een stuntcoördinator, dan verandert dat niets. Hij moet dan laten zien dat de stuntcoördinator de maatregelen heeft genomen die redelijkerwijs nodig waren. Alleen verwijzen naar de ingeschakelde deskundige is dus onvoldoende.

Een uitweg heeft de producent wel. Hij is niet aansprakelijk als hij bewijst dat de schade in belangrijke mate komt door opzet of bewuste roekeloosheid van de acteur zelf. Die lat ligt hoog. De acteur moet zich vlak voor het ongeval echt bewust zijn geweest van hoe roekeloos hij bezig was. Een eerdere waarschuwing bewijst dat op zichzelf nog niet. Dat een acteur ondanks een waarschuwing een stunt uitvoert, betekent dus niet zonder meer dat hij zijn bescherming verliest.

Wat de producent vooraf kan vastleggen

Uit deze bewijsregels volgt voor de producent een praktische les. Na een ongeval moet hij laten zien dat hij zijn zorgplicht is nagekomen. Dat lukt alleen als de veiligheidszorg achteraf terug te vinden is. Welke deskundigen zijn erbij gehaald en wie hield tijdens de opnamen toezicht? Het draaiboek voor de stunt, een verslag van de repetitie en de afspraken met de stuntcoördinator of wapenexpert worden dan bewijsmateriaal.

Contractueel is de aansprakelijkheid niet weg te schrijven. Artikel 7:658 lid 4 BW verwijst naar de leden 1 tot en met 3. Volgens lid 3 kan van de zorgplicht en de aansprakelijkheid niet ten nadele van de werknemer worden afgeweken. Laat de producent de acteur bij voorbaat afstand doen van een vordering, dan schiet hij daar dus niets mee op. Wel kan hij in de overeenkomsten met acteurs en deskundigen vastleggen wie welke veiligheidstaak heeft. Bij een coproductie hoort in de coproductieovereenkomst bovendien te staan welke producent op de set de zorg voor de veiligheid draagt.

Wie draagt de schade na een ongeval op de filmset?

Werken als zzp’er betekent niet dat een acteur bij een ongeval op de filmset onbeschermd is. Afhankelijk van zijn werkzaamheden en zijn afhankelijkheid voor de veiligheid kan hij de producent aanspreken op grond van art. 7:658 BW. De producent moet dan kunnen aantonen dat aan de zorgplicht is voldaan, ook wanneer hij de veiligheidszorg aan deskundigen heeft overgelaten. Daarnaast kan gebrekkig materiaal een zelfstandige grond voor aansprakelijkheid opleveren. Wie uiteindelijk de schade draagt, hangt dus af van de concrete rol van de producent en de omstandigheden van het ongeval. Hoe echt het gevaar op het scherm ook moet lijken, achter de schermen moet de veiligheid vooropstaan.

Dit artikel schreef Roland Wigman samen met Ella Breuker.

Bereid je een productie voor met stunts of wapens, of is er op de set iets misgegaan? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht via het formulier hieronder.