Mag mijn stem zonder mijn toestemming door een ander of AI gebruikt worden?

Naar aanleiding van de nieuwsberichten dat YouTube een AI Tool voor het gebruik van de stemmen van bekende zangers beschikbaar stelt, rees bij mij de vraag in hoeverre is jouw stem beschermd en heb je daar een recht op.

Om die vraag te kunnen beantwoorden moet eerst vastgesteld worden of en zo ja welke rechten je hebt op je stem. Een stem, c.q. stemgeluid (hierna alleen ‘stem’) wordt niet beschermd door het auteursrecht (het is geen ‘werk van letterkunde, wetenschap of kunst’) en wordt ook niet beschermd onder de wet op de naburige rechten (er is immers geen sprake van een uitvoering van een auteursrechtelijk werk en ook niet van een uitvoering door degene van wie de stem eigenlijk is).

Er is wel geprobeerd een stem te vereenzelvigen met een portret. Aan een stem kan je toch ook iemand herkennen? Die pogingen zijn niet gelukt. Een portret, beschermd onder het portretrecht, is een afbeelding van een persoon die daarin herkenbaar is. Dat hoeft niet het gezicht te zijn. Ook een lookalike kan onder omstandigheden een portret zijn (Hoge Raad 22 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:621). Een stem is geen afbeelding.

Is een stem dan helemaal niet beschermd? Kan je dan zomaar de stem van iemand anders gebruiken?

Nou nee.

Een opname van een stem is een persoonsgegeven. Het wordt een biometrisch gegeven zodra de stem technisch wordt verwerkt om iemand eenduidig te identificeren (artikel 4 onder 14 AVG). Op persoonsgegevens is de AVG, de Algemene verordening gegevensbescherming, van toepassing. Je mag persoonsgegevens alleen verwerken als daarvoor een grondslag in de AVG is, zoals toestemming. Alleen, op grond van artikel 43 Uitvoeringswet AVG in samenhang met artikel 85 van de AVG gelden grote delen van de AVG in Nederland niet voor de verwerking van persoonsgegevens ten behoeve van uitsluitend journalistieke, academische, artistieke of literaire uitdrukkingsvormen.

Indien sprake is van een documentaire, tv-programma of film zal de maker al gauw een beroep doen op deze bepaling.

Is een stem dan helemaal vogelvrij?

Nou nee. Er zijn nog twee ankers om voor te gaan liggen.

De ‘stemhebbende’ (een recht op een stem is er niet) kan een beroep doen op de bescherming van zijn persoonlijke levenssfeer. Een grondrecht gewaarborgd door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (artikel 8 EVRM). Alleen kan de gebruiker van de stem dan weer een beroep doen op hem toekomende grondrechten zoals de vrijheid van meningsuiting (art. 10 EVRM) en de vrijheid van de kunsten (artikel 13  Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie).

Kort gezegd en kort door de bocht ten behoeve van deze blog: je moet wel een voldoende zwaarwegend belang hebben om andermans vrijheid van meningsuiting en artistieke expressie op zij te kunnen zetten om diegene jouw stem te ontzeggen.

Het tweede anker is dat van de onrechtmatige daad. Het gebruik van andermans stem kan jegens de ‘stemhebbende’ onrechtmatig zijn. In de praktijk blijkt dat daar meer sympathie voor is als de stem van de ander wordt gebruikt voor commerciële doeleinden. De Nederlandse rechter heeft dat ooit zo geformuleerd:

‘Uitgangspunt is dat in onze samenleving niemand het behoeft te dulden dat zijn persoonlijke karakteristieken tegen zijn wil worden gebruikt ter ondersteuning van commerciële activiteiten van een ander. Alleen al het bezwaar tegen het in het verband gebracht worden met een anders commerciële activiteiten vormt voldoende rechtvaardiging voor een rechterlijk verbod. Dit ongeautoriseerde gebruik door een ander vormt al een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer.’

Maar het is belangrijk om je te realiseren dat je dan wel meer moet stellen dan hetgeen al aan bod zal komen bij de voorgaande afwegingen en met name meer zal moeten stellen dan aan bod zal komen bij de afweging van de verschillende tegen over elkaar staande grondrechten.

Actualisering oktober 2026. Twee weken na dit artikel liet Scarlett Johansson zien hoe dit in de praktijk speelt. OpenAI demonstreerde op 13 mei 2024 een nieuwe versie van ChatGPT met de stem “Sky”, die volgens Johansson griezelig veel leek op die van haarzelf. Zij had een aanbod om de stem in te spreken eerder afgeslagen. OpenAI hield vol dat een andere actrice Sky had ingesproken, maar haalde de stem op 20 mei 2024 toch offline. Een rechtszaak kwam er niet. Sinds 2 augustus 2026 moet wie met AI een stem nabootst die echt lijkt, bovendien melden dat die kunstmatig is (artikel 50 lid 4 AI-verordening). Hoe je stemmen in een campagne afdekt, lees je bij AI in reclame.