Koop en verkoop van kunstwerken
Bij de meeste aankopen weet je precies wat je koopt. Bij kunst niet. De waarde is subjectief en de markt kent eigen gebruiken. Wat je positie is, hangt af van de wet, van je contract en van wat in de kunsthandel gebruikelijk is. Dat laatste staat nergens opgeschreven.
De koopovereenkomst en de garantie op toeschrijving
Een koper, een verkoper, een prijs, een te leveren zaak. In die zin is de koop van een kunstwerk niet anders dan elke andere koop. Toch wijkt de inhoud af, en het scherpst bij authenticiteit.
Bij veel transacties is de toeschrijving aan een bepaalde kunstenaar een essentieel onderdeel van de afspraak. Garandeert de verkoper dat het werk van de hand van die kunstenaar is, of staat er “toegeschreven aan” of “atelier van”? Dat verschil kan honderdduizenden euro’s schelen. In de overeenkomst hoort te staan wat de verkoper wel en niet garandeert, en wat er gebeurt als de toeschrijving later wordt betwist.
Dan de eigendomsketen. Mag de verkoper het werk eigenlijk verkopen? Dat klinkt als een open deur, maar in de kunsthandel is het dat niet. Werken staan in consignatie, hangen in bruikleen of zijn onderwerp van een eigendomsgeschil. Je wilt weten dat je zaken doet met iemand die beschikkingsbevoegd is.
Over de grens komt het toepasselijk recht erbij. Op een koop tussen professionele partijen uit verschillende landen kan het Weens Koopverdrag van toepassing zijn, met eigen regels voor conformiteit, klachttermijnen en schadevergoeding. Partijen kunnen dat verdrag uitsluiten, maar dan wel expliciet.
Authenticiteit en due diligence in de kunsthandel
Geschillen over echtheid zijn zo oud als de kunsthandel zelf. Sommige deskundigen schatten dat tot twintig procent van de werken op de markt niet authentiek is. Blijft de vraag wie wat moet uitzoeken.
De verkoper heeft een mededelingsplicht. Twijfels over de authenticiteit die bij de verkoper bekend zijn, horen op tafel te komen. Daar staat de onderzoeksplicht van de koper tegenover. In de professionele handel doe je je eigen due diligence. Deskundigen raadplegen, de herkomstgeschiedenis natrekken, documentatie opvragen. Hoe professioneler de koper, hoe meer er van die koper wordt verwacht.
Bij een consumentenkoop ligt dat anders. Een particulier die koopt bij een professionele verkoper valt onder het consumentenrecht, en de bewijslast weegt dan zwaarder bij de verkoper.
Blijkt een werk niet authentiek, dan zijn er verschillende routes. Non-conformiteit, als het werk niet is wat de koper mocht verwachten. Dwaling, als de koper bij een juiste voorstelling van zaken niet of niet voor die prijs had gekocht. Bedrog weegt zwaarder, want dan heeft de verkoper bewust onjuiste informatie gegeven. Welke route de meeste kans maakt, hangt af van de feiten en van wat er bij de koop is afgesproken.
Provenance, restitutie en illegale uitvoer
De eigendomsgeschiedenis van een werk bepaalt mede wat je koopt. Vooral bij werken die vlak voor of tijdens de Tweede Wereldoorlog van eigenaar zijn gewisseld, kan de provenance een juridisch mijnenveld zijn.
Bij een mogelijke oorlogsherkomst komt de Restitutiecommissie in beeld. Die onafhankelijke commissie beoordeelt verzoeken tot teruggave van kunstwerken die als gevolg van het naziregime onvrijwillig zijn verloren. Haar oordeel is een advies en dus niet bindend, al wordt het vrijwel altijd opgevolgd. Koop je werk van Europese herkomst uit de periode 1933 tot 1945, dan is provenanceonderzoek geen formaliteit.
Ook buiten die context kan een gebrekkige provenance opbreken. De Erfgoedwet stelt regels aan de uitvoer van cultuurgoederen van bijzonder belang, en internationale verdragen zoals het UNESCO-verdrag uit 1970 stellen eisen aan de invoer van cultuurgoederen uit andere landen. Verwerf je een werk dat later illegaal uitgevoerd blijkt, dan kun je een vordering tot teruggave tegenover je vinden.
Volgrecht bij doorverkoop boven 3.000 euro
Bij doorverkoop van een origineel kunstwerk waarbij een professionele kunsthandelaar betrokken is, geldt het volgrecht zodra de verkoopprijs boven de EUR 3.000 ligt. De verkoper is de eindschuldenaar, al kunnen de koper en de tussenpersoon ook worden aangesproken. Het tarief is 4 procent over de eerste EUR 50.000 van de verkoopprijs, met lagere percentages voor hogere bedragen, tot een maximum van EUR 12.500.
De kunstenaar int zelf, of laat dat doen door Pictoright, dat de rechten beheert van circa 2.500 Nederlandse en 80.000 buitenlandse kunstenaars. De professionele handel moet alles aanleveren wat voor die inning nodig is: verkoopprijs, verkoopdatum en betrokken partijen.
Meer over herkomstonderzoek en restitutie →
Neem contact op met Jaap Versteeg
Sta je voor een aankoop of verkoop van een kunstwerk en wil je je juridische positie laten beoordelen? Of heb je een geschil over authenticiteit, eigendom of conformiteit? Neem contact op met Jaap Versteeg. Bel 020 675 88 21 of mail hem voor een eerste gesprek.
