Governance Code Cultuur 2027

De Governance Code Cultuur is de code voor goed bestuur en toezicht in culturele organisaties, uitgegeven door Cultuur+Ondernemen. Op 1 januari 2027 vervangt de Governance Code Cultuur 2027 de versie uit 2019. De code is zelfregulering, maar fondsen en overheden vragen bij een subsidieaanvraag hoe je de principes toepast.

Voor een theater, festival, museum of filmhuis dat als stichting werkt, betekent dat werk aan de reglementen. Soms ook aan de statuten. Wanneer heeft een bestuurder een tegenstrijdig belang, wat doet de raad van toezicht als het botst met de directeur en bij wie kan een freelancer terecht met een melding? De nieuwe code is daar scherper over dan de oude.

Wil je weten wat er voor jouw instelling verandert? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht via het formulier onderaan deze pagina.

Wat er verandert in de Governance Code Cultuur 2027

De code uit 2019 was geschreven voor het raad-van-toezichtmodel. Stichtingen met een bestuur en een directie deden het met een vertaling die achteraf werd gemaakt. Nu zijn er twee gelijkwaardige versies, één voor elk model.

Sociale veiligheid staat er voor het eerst met zoveel woorden in (aanbevelingen 6.2 en 6.3). Onder medewerkers vallen voortaan ook freelancers, stagiairs en vrijwilligers. De raad van toezicht stelt een passende vergoeding vast voor de eigen leden, waar de oude code sprak van een eventuele vergoeding. Bij het profiel voor nieuwe toezichthouders raadpleegt de raad eerst de bestuurder. En de organisatie streeft naar ecologische duurzaamheid.

Het begrip tegenstrijdig belang sluit nu aan op de wet (zie hieronder).

Ook de verantwoording is verduidelijkt. In het jaarverslag leg je uit hoe je de principes hebt ingevuld, van welke aanbevelingen je afwijkt en waarom, en wat je hebt gedaan om je governance op peil te houden (aanbeveling 2.3). Een afvinklijst van alle aanbevelingen is niet meer nodig.

Voor wie de Governance Code Cultuur geldt en hoe streng je eraan vastzit

De code is er voor alle culturele organisaties, van een festival met twee vaste krachten tot een museum met honderd medewerkers. De principes pas je altijd toe en je legt uit hoe. Van een aanbeveling mag je afwijken, als je dat motiveert. In de code heet dat “pas toe én leg uit” voor de principes en “pas toe óf leg uit” voor de aanbevelingen.

Omvang telt mee. Een paar aanbevelingen gelden alleen voor grote organisaties, met meer dan 2 miljoen euro aan jaarlijkse baten. Zulke organisaties stellen een toezichtvisie en een conflictregeling op en hebben een raad van toezicht van minstens vijf leden in plaats van drie.

Vrijblijvend is de code in de praktijk niet. Het Fonds voor Cultuurparticipatie vraagt een aanvrager die rechtspersoon is de Governance Code Cultuur, de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie toe te passen en in de aanvraag uit te leggen hoe. Dat zijn de drie culturele codes die subsidiegevers samen noemen. Ook bij de Film Production Incentive van het Filmfonds verklaar je dat je ze toepast.

Tegenstrijdig belang in een culturele stichting

In een kleine sector zit het snel aan tafel: de bestuurder met een eigen productiebureau, de toezichthouder die als curator voor een andere instelling werkt of het bestuurslid van wie het werk op het programma komt.

Sinds de Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (WBTR) van 2021 regelt de wet wat er dan gebeurt. Heeft een bestuurder een direct of indirect persoonlijk belang dat botst met het belang van de stichting, dan neemt die niet deel aan het overleg en de besluitvorming (artikel 2:291 lid 6 BW). Kan het bestuur daardoor geen besluit nemen, dan beslist de raad van toezicht. Is er geen raad, dan neemt het bestuur het besluit toch en legt het de overwegingen schriftelijk vast, tenzij de statuten iets anders bepalen.

Voor toezichthouders geldt dezelfde plicht om niet mee te beslissen. Kan de raad daardoor geen besluit nemen, dan neemt de raad het besluit toch en legt de overwegingen schriftelijk vast, tenzij de statuten iets anders bepalen (artikel 2:292a lid 7 BW).

De code uit 2019 maakte nog onderscheid tussen gewenste en ongewenste belangenverstrengeling. Dat gaf verwarring en de Raad voor Cultuur vond belangenverstrengeling altijd onwenselijk. De 2027-versie spreekt alleen nog van een (mogelijk) tegenstrijdig belang, net als de wet. Bespreek elke situatie dus in het bestuur en leg haar vast, ook als er uiteindelijk niets aan de hand blijkt.

Het bestuursreglement en het reglement van de raad van toezicht bijwerken

De meeste wijzigingen komen in de reglementen terecht. Neem het bestuursreglement. Wat doet een bestuurder die zelf belang heeft bij een besluit? En moet een meerjarig contract met een coproducent eerst langs de raad van toezicht? Staat dat er nog niet in, dan is dit het moment.

In het reglement van de raad van toezicht komen het aanspreekpunt bij onregelmatigheden en de vergoeding van de leden erbij. Werft de raad een nieuw lid, dan praat de bestuurder voortaan mee over het profiel. Grote instellingen leggen er ook hun toezichtvisie in vast.

Werk beide reglementen bij vóór 1 januari 2027. Dan sluit het jaarverslag over 2027 aan op wat er op papier staat.

Grote instellingen hebben een conflictregeling tussen raad van toezicht en bestuurder nodig

Instellingen met meer dan 2 miljoen euro aan jaarlijkse baten stellen volgens aanbeveling 4.9 een regeling op voor een conflict tussen de raad van toezicht en de bestuurder. Dat doe je als de verhoudingen goed zijn. Ligt het conflict eenmaal op tafel, dan is ook de procedure onderwerp van strijd.

In de regeling staat wie het eerste gesprek voert, wanneer een externe mediator erbij komt en wie de stichting vertegenwoordigt zolang het conflict loopt. Leg ook vast wat er gebeurt als de raad overweegt de bestuurder te schorsen. Die bevoegdheid heeft de raad al van de wet, tenzij de statuten iets anders zeggen (artikel 2:292a lid 3 BW).

Is de bestuurder ook in dienst van de stichting, dan raakt een ontslag direct de baan. Sinds 2021 kan de rechter de arbeidsovereenkomst van een ontslagen stichtingsbestuurder niet herstellen (artikel 2:298a BW). Het UWV hoeft voor de opzegging geen toestemming te geven (artikel 7:671 lid 1 onder e BW). Zonder redelijke grond kan de bestuurder wel een billijke vergoeding eisen.

Voor een kleinere instelling is de regeling niet verplicht, al kan een conflict daar net zo goed ontstaan.

Sociale veiligheid en een externe vertrouwenspersoon in culturele organisaties

Volgens aanbeveling 6.2 stelt het bestuur een gedragscode op, met een protocol voor sociale veiligheid. Aanbeveling 6.3 vraagt meer dan de oude code. Iedereen in de organisatie moet met een vermoeden van een misstand terecht kunnen bij een externe vertrouwenspersoon, zonder risico voor de eigen positie. De code geeft als reden dat culturele organisaties zo klein zijn dat een interne vertrouwenspersoon iedereen kent die bij een melding betrokken is.

De raad van toezicht wijst daarnaast een eigen lid aan als aanspreekpunt bij onregelmatigheden in het bestuur of in de raad en maakt bekend wie dat is. In het jaarverslag vertel je wat je hebt gedaan voor de sociale veiligheid.

Wettelijk verplicht is een vertrouwenspersoon nog niet. Een wetsvoorstel daarvoor ligt bij de Eerste Kamer, zonder ingangsdatum. Voor een gesubsidieerde instelling verandert dat weinig, want de code vraagt het vanaf 2027.

Hoe Liaise culturele instellingen bijstaat bij bestuur en toezicht

We lopen je statuten en reglementen langs de nieuwe code en geven aan waar je moet aanpassen en waar je gemotiveerd kunt afwijken. We schrijven de conflictregeling en de regeling voor tegenstrijdig belang. Loopt het in het bestuur of tussen bestuur en raad toch vast, dan staan we je bij.

Liaise werkt dagelijks voor makers, producenten en culturele instellingen. We kennen de verhoudingen in een sector waar een toezichthouder ook coproducent kan zijn.

Gaat jouw instelling met de nieuwe code aan de slag? Bel 020 675 88 21 of stuur een bericht via het formulier hieronder.