VPRO mocht dramaserie De Maatschap uitzenden

Jaap Versteeg en Merel Teunissen stonden de VPRO, de productiemaatschappij Dutch Mountain Film en twee schrijvers bij in een reeks rechtszaken over de dramaserie De Maatschap. Een voormalig advocaat uit een bekende advocatenfamilie probeerde de uitzending tegen te houden met de claim dat de serie zijn auteursrecht schond. Hij stelde dat de makers uit zijn autobiografie hadden geput. Later stelde hij ook dat de serie inbreuk zou maken op zijn eer en goede naam.

In zeven procedures bij vier verschillende rechtbanken en twee gerechtshoven kregen onze cliënten steeds gelijk. Alle rechters oordeelden hetzelfde: geen auteursrechtinbreuk en geen inbreuk op het recht op eer en goede naam. De serie werd dan ook gewoon uitgezonden.

Deze zaken zijn behandeld door Jaap Versteeg en Merel Teunissen, advocaten gespecialiseerd in auteursrecht, mediarecht en filmrecht.

Hoe het begon

In 2012 hadden producent Dutch Mountain Film samen met de VPRO een plan voor een vierdelige dramaserie. Het vertrekpunt: een bekende Nederlandse advocatenfamilie. De schrijvers doken in interviews, krantenartikelen, televisie-uitzendingen - alle publieke bronnen die ze konden vinden. Tegen de tijd dat één van de familieleden in 2014 zijn autobiografie publiceerde, lag het eerste scenario al grotendeels vast.

Na publicatie van dat boek begon de juridische strijd.

De bewijsbeslagen

De voormalig advocaat begon in april 2016 met het aanvragen van bewijsbeslag. Hij wilde inzage in scenario’s, scripts en ruwe beelden om te kunnen bewijzen dat de schrijvers hadden gekopieerd uit zijn boek.

Rechtbank Noord-Nederland
De voorzieningenrechter verleende verlof voor het leggen van bewijsverslag. Eén scène - een zogeheten bedscène waarin het hoofdpersonage voor het eerst heroïne gebruikt - vertoonde volgens de rechter voldoende gelijkenis met een passage uit het boek. Een onafhankelijke deskundige (DigiJuris) moest onderzoeken of die scène ook daadwerkelijk in het definitieve scenario stond.

Het antwoord: nee, de scène stond er niet in.

De rechter wees de inzagevordering alsnog volledig af. Een dreigende auteursrechtinbreuk was niet aannemelijk gemaakt.

Rechtbank Amsterdam en Rechtbank Midden-Nederland
Ondertussen probeerde de voormalig advocaat ook via andere rechtbanken bewijsbeslagen te leggen. Beide rechtbanken wezen vergelijkbare beslagverzoeken af. Beide keren oordeelde de rechter dat een dreigende inbreuk onvoldoende aannemelijk was. Bovendien had de eiser verzuimd eerdere afgewezen beslagrekesten te melden - een procedurele fout die zwaar woog.

Hoger beroep

Nadat eiser een hoger beroep had ingesteld, oordeelde het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden tot afwijzing. Het hof formuleerde daarbij een helder juridisch kader.

Feiten zijn vrij. Ook als die feiten alleen uit één bron kenbaar zijn. Dat de schrijvers het boek hadden gelezen en er mogelijk feiten uit hadden overgenomen, betekent niet automatisch dat ze auteursrechtelijk beschermde elementen hebben overgenomen. Het gaat om de totaalindruk. En die totaalindruk van boek en scenario verschilde volgens het hof te veel om van inbreuk te kunnen spreken.

Het kort geding

Met de geplande uitzending op 25 januari naderde het eindspel. Op 12 december 2016 startte de voormalig advocaat een kort geding bij de Rechtbank Amsterdam. Deze keer vroeg hij een verbod op de uitzending zelf.

De voorzieningenrechter las het boek en bekeek alle vier de afleveringen.

De uitspraak van 6 januari 2017 was glashelder.
De totaalindrukken verschilden fundamenteel. Het boek vertelt chronologisch, in de eerste persoon, het levensverhaal van één persoon. De serie volgt meerdere verhaallijnen op dramatische wijze, met flashbacks en tijdsprongen. Het hoofdpersonage uit het boek heeft slechts 10,5% van de gesproken tekst in de serie. Verder verschilden in de serie ook de compositie, de vertelvorm en het taalgebruik van het boek.

Voor zover er scènes in de serie voorkwamen die leken op het boek, ging het om feiten en waargebeurde gebeurtenissen. Die worden niet door het auteursrecht beschermd.

Waar de eiser stelde dat bepaalde elementen fictief waren en dus wél beschermd, zat hij in de knel: hij had zijn boek immers als autobiografie gepresenteerd. Als waargebeurd. De rechter mocht er dan ook van uitgaan dat het om feiten ging.

En zelfs áls er sprake zou zijn van auteursrechtinbreuk - wat de rechter uitdrukkelijk ontkende - dan nog zou dat in het algemeen onvoldoende zwaar wegen voor een uitzendverbod tegenover het recht op uitingsvrijheid.

Hoger beroep: laatste poging

Het Gerechtshof Amsterdam bekrachtigde het vonnis op 24 januari 2017. Eén dag voor de uitzending.

Het hof kwam na eigen beoordeling tot dezelfde conclusie: geen auteursrechtinbreuk. In hoger beroep had de eiser nog een extra argument toegevoegd: de serie zou diffamerend zijn. Ook dat werd verworpen. Het ging om een fictief personage, de serie was als zodanig gepresenteerd, en de wijze waarop het personage was neergezet getuigde eerder van compassie en begrip dan van laster.

Uitkomst: overwinning op alle fronten

In zeven uitspraken - bij vier verschillende rechtbanken en twee gerechtshoven - wonnen de VPRO, Dutch Mountain Film en de scenarioschrijvers. De voormalig advocaat werd in het ongelijk gesteld en veroordeeld tot betaling van de proceskosten. Die liepen op tot tienduizenden euro’s.

De eerste aflevering van de dramaserie De Maatschap werd op 25 januari 2017 uitgezonden, precies zoals gepland.

Voor onze cliënten betekende deze zaak niet alleen dat hun serie uitgezonden mocht worden, maar ook een belangrijke bevestiging: wie goed onderzoek doet en werkt vanuit publieke bronnen, kan zich succesvol verweren tegen auteursrechtclaims — zelfs tegen een advocaat die zeven keer zijn gelijk probeerde te halen.

Wat betekent dit voor jou?

Deze zaken bevestigen een aantal uitgangspunten in het auteursrecht die je moet kennen als je werkt aan producties gebaseerd op feiten.

• Feiten zijn vrij
  Wie een autobiografie schrijft, kan anderen niet verbieden diezelfde feiten te gebruiken in een film of serie. Auteursrecht beschermt de vorm, niet de inhoud. Pas als de totaalindrukken van twee werken té veel overeenkomen, is er sprake van inbreuk.
• Research vanuit meerdere bronnen beschermt je
  Goed gedocumenteerde research op basis van interviews, krantenartikelen, televisie-uitzendingen en andere openbare bronnen versterkt je positie aanzienlijk. In deze zaak was de research al grotendeels afgerond vóór publicatie van het boek.
• Een uitzendverbod krijg je niet snel
  Zelfs als er sprake zou zijn van een dreigende auteursrechtinbreuk, weegt de rechter het recht op uitingsvrijheid zwaar. Er moeten bijzondere omstandigheden zijn die de balans doen doorslaan. In deze zaak was daar geen sprake van.

Werk je aan een productie geïnspireerd op bestaande personen of gebeurtenissen? Of word je geconfronteerd met een claim van auteursrechtinbreuk? Neem contact op met Jaap Versteeg en Merel Teunissen.

Rechtspraak

ECLI:NL:RBNNE:2016:2521, Rechtbank Noord-Nederland, 27 mei 2016 (tussenvonnis inzage)
ECLI:NL:RBAMS:2016:4113, Rechtbank Amsterdam, 29 juni 2016 (bewijsbeslag geweigerd)
ECLI:NL:RBMNE:2016:3599, Rechtbank Midden-Nederland, 1 juli 2016 (bewijsbeslag geweigerd)
ECLI:NL:GHARL:2016:7612, Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, 20 september 2016 (bekrachtiging afwijzing inzage)
ECLI:NL:RBAMS:2017:52, Rechtbank Amsterdam, 6 januari 2017 (uitzendverbod geweigerd)
ECLI:NL:GHAMS:2017:207, Gerechtshof Amsterdam, 24 januari 2017 (bekrachtiging in hoger beroep)
ECLI:NL:GHAMS:2017:274, Gerechtshof Amsterdam, 31 januari 2017 (motivering hoger beroep)