Nationale Opera mocht recensent persfaciliteiten weigeren
Een operarecensent eiste via de rechter dat de Nationale Opera hem opnieuw vrijkaarten en toegang tot besloten persbijeenkomsten zou verstrekken. Zowel in kort geding als in hoger beroep kreeg onze cliënte gelijk. Het recht op vrije nieuwsgaring verplicht een culturele instelling niet om individuele journalisten gratis toegang te geven.
Deze zaken zijn behandeld door Jaap Versteeg en Merel Teunissen, advocaten gespecialiseerd in mediarecht.
Hoe het begon
Sinds 2015 schreef een freelance recensent operarecensies voor een Belgisch weblog. De Nationale Opera verstrekte hem op verzoek vrijkaarten voor premières. Hij werd uitgenodigd voor de ontvangst vooraf en de borrel achteraf. Zijn recensies? Over het algemeen lovend over de muzikale prestaties, maar regelmatig kritisch over de regie.
Begin 2018 escaleerde het. De recensent startte een online petitie tegen een voorgenomen programmaonderdeel en publiceerde in Het Parool een opiniestuk met stevige kritiek op de artistiek directeur. Kort daarna liet de Nationale Opera hem weten dat zij hem niet langer serieus nam als journalist vanwege zijn activistische houding.
De vrijkaarten stopten. De uitnodigingen voor persbijeenkomsten ook.
De recensent startte een kort geding.
Waar het juridisch om draaide
De recensent stelde dat het intrekken van zijn persfaciliteiten neerkwam op censuur - een schending van zijn recht op vrije meningsuiting en vrije nieuwsgaring, beschermd door artikel 7 van de Grondwet en artikel 10 EVRM.
Onze cliënte betwistte dat er sprake was van enige beperking van de persvrijheid. Hij werd niet geweerd als betalende bezoeker. Hij kon elke voorstelling blijven bezoeken en recenseren. Er werden geen voorwaarden gesteld aan de inhoud van zijn stukken.
Wat de Nationale Opera slechts deed, was stoppen met het verstrekken van een gunst.
Kort geding: onze cliënt wint
De voorzieningenrechter was helder. Het recht op vrije meningsuiting was niet in het geding. De recensent kon als betalende klant elke voorstelling blijven bezoeken. Dat hij voortaan een kaartje moest kopen, is geen censuur.
Zelfs als het zou kloppen dat de Nationale Opera alleen vrijkaarten gaf aan journalisten die haar naar de mond praatten - wat niet aannemelijk was - dan nog is dat geen inbreuk op de uitingsvrijheid. Als een journalist zijn stukken afstemt op de wens om vrijkaarten te blijven krijgen, is dat zijn eigen keuze.
Over de persbijeenkomsten en de nazit oordeelde de rechter dat het journalistieke belang beperkt was. De recensent had eerder zelf voorstellingen gerecenseerd zonder die bijeenkomsten bij te wonen. Bovendien werden lang niet alle journalisten daarvoor uitgenodigd.
Hoger beroep: onze cliënt wint opnieuw
Het Gerechtshof Amsterdam bekrachtigde het vonnis. Het hof benadrukte dat ook een fundamenteel recht als het recht op vrije nieuwsgaring niet absoluut is.
De belangenafweging viel uit in het voordeel van de Nationale Opera. Het hof woog daarbij allereerst mee dat de nazit primair bedoeld was om artiesten en donateurs te bedanken. Daarnaast achtte het hof het relevant dat de Nationale Opera uitgebreide alternatieve persfaciliteiten aanbood - van een gratis beeldbank tot achtergrondinformatie op haar website en dat het gedrag van de recensent tijdens een eerdere nazit aanleiding gaf om hem niet langer uit te nodigen.
Uitkomst: Beide procedures gewonnen
In beide instanties werden de vorderingen van de recensent afgewezen. Hij werd tweemaal veroordeeld in de proceskosten.
Voor onze cliënte betekende dit een dubbele bevestiging: culturele instellingen mogen zelf bepalen aan wie zij persfaciliteiten verstrekken, zolang ze journalisten niet actief belemmeren in hun nieuwsgaring.
Wat betekent dit voor jou?
Je bent niet verplicht om journalisten gratis toegang te geven.
Als culturele instelling, omroep of andere organisatie hoef je niet elke journalist van vrijkaarten of persfaciliteiten te voorzien. Het recht op vrije nieuwsgaring betekent niet dat je recht hebt op kosteloze medewerking van de partij waarover je schrijft. Zolang een journalist niet wordt geweerd als betalende bezoeker en er geen voorwaarden worden gesteld aan de inhoud van publicaties, is er geen sprake van censuur.
Maar wees wel zorgvuldig
Het is verstandig om zorgvuldig om te gaan met het intrekken van persfaciliteiten. Documenteer je beweegredenen, biedt alternatieve informatiekanalen aan en zorg dat de beslissing niet overkomt als een poging om kritische berichtgeving te onderdrukken.
De grens tussen journalistiek en activisme
In deze zaak speelde mee dat de recensent de grens opzocht tussen journalistiek en activisme. Dat maakte het voor de rechter eenvoudiger om de belangenafweging in het voordeel van de Nationale Opera te laten uitvallen.
Krijg je als organisatie te maken met een journalist die de grens opzoekt tussen journalistiek en activisme? Of word je als journalist beperkt in je toegang? Neem contact op met Jaap Versteeg of Merel Teunissen.
Rechtspraak
ECLI:NL:RBAMS:2018:4056, Rechtbank Amsterdam
ECLI:NL:GHAMS:2019:3129, Gerechtshof Amsterdam
